Հուշագրությունը գեղարվեստավավերագրական գրականության հետաքրքրական ու արժեքավոր ժանրերից է: Տարբեր ժամանակներ կյանքի տարբեր ոլորտների հայ եւ օտարազգի ներկայացուցիչներ դիմել են այս ժանրին: Հուշերը թղթին հանձնած մերազնյա երեւելիներից է հայ ազատամարտի կարկառուն դեմքերից մեկը՝ Սմբատ Բորոյանը (Մախլուտո), ում «Յուշիկք հայրենեաց» գիրք-հուշագրությունը լույս ընծայվեց Երեւանում 2021-ին. ձեռագիրը տպագրության են պատրաստել Հայաստանի պատմության թանգարանի նոր եւ նորագույն պատմության բաժնի վարիչ Սեդա Գալստյանը (նախաբանի հեղինակ) եւ ՀՊԹ-ի ավագ գիտաշխատող Տիգրան Ղանալանյանը (ծանոթագրությունների հեղինակ): Սմբատ զորավարի ընկերը՝ Մկրտիչ Երիցյանցը, դեռեւս 1936թ. Փարիգում հրատարակել էր զորավարի հուշերը, բայց այն ամբողջական չէր:
Այս հրատարակությամբ ընթերցողիս է ներկայացվում մոտ յոթ տասնամյակ Հայաստանի պատմության թանգարանի ֆոնդերում պահվող եւ գիտական ուսումնասիրության արժանի մի փաստաթուղթ, որի հիմքում ընկած է մինչ օրս մորմոքող Հայկական հարցը: Հիշյալ փաստաթուդթը ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ, մարտերում հերոսացած ֆիդայի, ՀՅԴ անդամ Սմբատ Բորոյանի (Մախլուտո) հուշագրությունն է՝ նրա արխիվից, որ թանգարանին է նվիրել ՀՍՍՀ-ի արդարադատության մինիստրության Երեւանի աոաջին պետական նոտարական գրասենյակի նոտար Սաղաթելյանը՝ 1956թ. մարտի 21-ին: Արխիվը հարուստ է զորավար Սմբատի կյանքին ու գործունեությանը վերաբերող արժեքավոր նյութերով: Վերջիններիս մեջ իրենց ուրույն տեղն ունեն Սմբատ Բորոյանի՝ 612-617 համարների տակ պահվող ձեռագիր հուշերը՛ «Յուշիկք հայրենեաց» վերնագրով՝ (6 տետր): Սմբատ զորավարը պայմանական բաժանումներ է մտցրել իր հուշագրությունում՝ Ա. Պատմական Հայաստանը քաղաքականապես, Բ. Մեր հեղափոխությունը, իմ կյանքս, մասնակցությունս ու տեսածներս, Գ. Տարոնի աշխարհը եւ Տարոնացին՝ իր քաղաքական եւ գրական արժեքներով, բարքերով ու սովորություններով: Վերջում ավելացրել է հավելված՝ «Արտասահմանի կյանքս եւ տպավորություններս», Մարսել (Ֆրանսիա), 1941: Բ գլխում եւս կա հավելված, որտեղ պատմում է Զեյթունի եւ Սասունի ապստամբությունների, Բանկ Օթոմանի գրավման, Խանասորի արշավանքի, Աոաքելոց վանքի կռվի մասին:
Սմբատի հուշերում անչափ կարեւոր տեղեկություններ կան կամավորական շարժման, առանձին ջոկատների պատմության, կուսակցությունների գործունեության վերաբերյալ, լուսաբանվում են նաեւ առանձին հերոսական դրվագներ՝ կապված Անդրանիկի հետ՝ Դիլմանում, Վանում, ապա Ջուլֆայի ճանապարհին եւ այլն: Հուշագրության 4-րդ տետրում հեղինակը արժեքավոր տվյալներ է հաղորդում Կարսի անկման մասին: Հուշերի գրքում տեղ են գտել նաեւ ֊Անդրանիկի եւ Արամ Մանուկյանի միջեւ ծագած հակասությունների (1917թ. մայիսին՝ Արեւմտահայերի համագումարից հետո) եւ դրան հաջորդող դեպքերի մասին պատմող դրվագները: Հուշագրության մեջ կարեւոր տեղեկություններ կան Կոմս գյուղի, Գելիեգուզանի, Կոփի, Մերկերի, Միրագոմի, Աոաքելոց վանքի կռվի, Շենիկի, զոհված ֆիդայիների, հայ-թուրքական, հայ-պարսկական հարաբերությունների մասին: Անդրանիկի, Սմբատի մասնավոր հանդիպումները պարսիկ Իզո խանի, Շերիֆ բեյի, Յազեր փաշայի հետ խոսուն վկայություններ են առ այն, թե հաճախ ինչ գնահատանքի ու հարգանքի են արժանացել մեր քաջորդիները իրենց հակառակորդների կողմից: Կարեւոր տեղեկություն կա Անդրանիկի կյանքի վերջին օրերի մասին Չիկոյում, ուր նա գնացել էր բուժման նպատակով: Հուշերում անդրադարձ կա նաեւ Գարեգին Նժդեհին եւ Ռուբեն Տեր-Մինասյանին: Առանձին բաժնում հեղինակը էջեր է նվիրել մինչ այդ գրեթե չհիշատակված կամ անհայտ հերոսների:
Զորավարի այս գրվածքը միայն հերոսական դրվագների գիրք չէ, այն նաեւ ցույց է տալիս հերոսների միջեւ եղած հակասությունները, գաղափար տալիս այն մասին, թե ինչ արժեքներով ենք ապրել տվյալ ժամանակահատվածում:
Հուշագրության մեջ կարեւոր ենք համարում հատկապես Տարոն աշխարհի մանրամասն նկարագրությունը: Այն իմացաբանական եւ ճանաչողական նշանակություն ունի յուրաքանչյուր գիտակից հայի, հատկապես պատմաբանների եւ աշխարհագրագետների համար: Տարոնը Սմբատ զորավարի ծննդավայրն է, իբրեւ «Մամիկոնյան սերնդի վերջին շառավիղ զավակ» զորավարը մանրամասն ներկայացնում է տեղանքն իր պատմական արժեքներով, «ազգային եւ ցեղային շահերով»: Հատ-հատ նկարագրում է Տարոնի գյուղերը՝ իրենց հերոսներով: Շրջում է Մուշի եկեղեցիներով ու Սուրբ Մարիայի թաղերով, համանուն եկեղեցիով, դպրոցով եւ առաջնորդարանով: Այս վերջին թաղն է եղել բոլոր պաշտոնական եւ ազգային գործերի կենտրոնատեղին, այստեղի ծնունդ է եղել նաեւ սույն հուշապատման հեղինակը: Ֆիդայապետի հուշագրության շնորհիվ արժեքավոր տեղեկություններ են պահպանվել Մուշի նշանավոր ընտանիքների ու գերդաստանների վերաբերյալ: «Յուշիկք հայրենեաց»-ը մեծարժեք տեղեկություններ է պարունակում նաեւ Տարոն գավառի պատմական հուշարձանների մասին՝ հավելելով նաեւ տեղի վանքերում, եկեղեցիներում անցկացվող տոները, ծիսակատարությունները, ավանդական սովորույթները՝ պսակադրություն, հարսի քողածածկ հագուստ եւ այլն: Ուշագրավ են նաեւ տեղեկությունները տարբեր նահանգների հայ բնակչության վերաբերյալ, որոնք հեղինակը համեմատել է Ազգային առաջնորդարանի կատարած վիճակագրության հետ: Ուշադրության է արժանի Սմբատի՝ Մուշ անվան ծագումնաբանության տարբերակը եւ Տարոն բառի ստուգաբանությունը: Հեղինակը հուզառատ բանաստեղծություն է նվիրել Խաչիկ Դաշտենցին եւ նրա գերդաստանին:
Ազգին առնչվող ամենատարբեր խնդիրների ու իրողությունների անդրադառնալով հանդերձ՝ հայդուկապետը, սակայն, շատ զուսպ է իր, իր քաջագործությունների մասին խոսելու, պատմելու հարցում. հաճախ միայն ակնարկներ է անում:
Խնդրո առարկա գիրքը սոսկ հուշագրություն չէ, այստեղ անդրադարձ կա մեր բազմահազարամյա պատմության քաղաքական, ռազմական, հոգեւոր կարեւոր անցքերին, դեմքերին ու դեպքերին, մեր հայրենիքի նվիրական վայրերին: Հեղինակը որոշակի վերլուծական աշխատանք է կատարել, տվել գնահատականներ. մենք տեսնում ենք մտածող, խորհող, վերլուծող անհատի, ոչ թե լոկ հուշերը գրի առնողի: Սմբատ զորավարի այս գիրքն ունի նաեւ աղբյուրագիտական արժեք: Անձնվեր գործչի հուշերը լույս են սփռում 19-րդ դարի վերջի եւ 20-րդ դարի առաջին կեսի հայոց պատմության մի շարք կարեւորագույն հարցերի վրա: Այն կարեւոր սկզբնաղբյուր է ֆիդայական շարժման, հայ-թաթարական ընդհարումների, պարսկական հեղափոխությանը հայերի մասնակցության, Առաջին աշխարհամարտի ու կամավորական շարժման, 1920թ. թուրք-հայկական պատերազմի, Փետրվարյան ապստամբության, Սփյուռքի հասարակական-քաղաքական, ինչպես նաեւ Տարոնի պատմության ուսումնասիրության համար: Այս արժեքավոր հուշագրությունը հարստացնում է 19-րդ դարավերջի եւ 20-րդ դարասկզբի հայ ազատագրական շարժումների տարեգրությունը: «Յուշիկք հայրենեաց»-ը ականատեսի վկայություններն են՝ հայոց երկարամայա ազատամարտի մի փուլի:
ՀՐԱՉՅԱ ԲԱԼՈՅԱՆ (Արմենյան)
Բան. գիտ. թեկնածու
