1990-ական թվականների առաջին կեսին մենք հաղթեցինք ինքնորոշված հայ Արցախի դեմ առաջին ռազմական ագրեսիային դիմած Ադրբեջանին: Այդ դժվարին, կիսաքաղց տարիներին մի սերնդի բազում զոհողությունների ու զոհերի գնով հաղթեցինք, թշնամուն անժամկետ հրադադար պարտադրեցինք ու… մեր գործն ավարտված համարելով՝ հանգստացանք: Եղանք կարճամիտ ու հանցավոր չափով անպատասխանատու:
Չավարտված պատերազմի պայմաններում տնտեսությանը զարկ տալու եւ բանակը հնարավորինս զինել-հզորացնելու փոխարեն մեր իշխանություն ունեցողները, նրանց հովանավորյալներն ու գեներալների մի մասը երկրի ունեցվածքի հաշվին հարստություն դիզում ու դղյակներ էին կառուցում: Իսկ մեր հակառակորդը…
Այն թվային տվյալները, որոնց հիմնական մասը կփորձենք բերել ռուսական «Կոմերսանտ»-ի նոյեմբերի 5-ի մի հրապարակումից, ցույց են տալիս, թե ինչպես է փոխվել Ադրբեջանը Իլհամ Ալիեւի կառավարման արդեն լրացած 20 տարիների ընթացքում: Կարծում ենք՝ այսօրվա մեր շարունակվող մարտահրավերների պայմաններում դա մեզ կարող է հետաքրքրել նաեւ այդ չար հարեւանին ավելի լավ ճանաչելու, ինչպես եւ որոշ համեմատություններ անելու առումով:
Ըստ հոդվածում բերված Համաշխարհային բանկի տեղեկությունների, 2022 թվականին այդ երկրի ՀՆԱ-ն՝ համախառն ներքին արդյունքը, կազմել է $78,7 մլրդ՝ 2003-ի համեմատ աճելով համարյա 11 անգամ: Դա ԽՍՀՄ հանրապետությունների համար ռեկորդ է: Նույն ժամանակամիջոցում Հայաստանում այն աճել է յոթ, Վրաստանում վեց, Ռուսաստանում՝ հինգ անգամ: Եռապատիկ է աճել Իրանում եւ Թուրքիայում:
Ադրբեջանի տնտեսական աճը, հասկանալի է, մեծապես ապահովվել է վառելիքա-էներգետիկ համալիրի միջոցով: 1994 թվականին Հեյդար Ալիեւը օտարերկրյա ընկերությունների հետ կնքել էր «դարի պայմանագիրը»՝ Կասպից ծովում երեք նավթային հանքավայրերի համատեղ շահագործման համաձայնագիրը, բայց առաջին նավթը այդ երեք հանքավայրերից երկուսից ստացվել է արդեն նրա որդու նախագահության օրոք: 2003 թվականին նավթից ստացված եկամուտները բերել են երկրի բյուջեի ամբողջ եկամուտների մոտ մեկ երրորդը, 2023 թվականին՝ առնվազն կեսը (տարեվերջին սպասվում է 53%): 2006 թվականից սկսվել է նաեւ Շահ Դենիզ գազի հանքավայրի շահագործումը: Ադրբեջանի վիճակագրական ծառայության տվյալներով՝ բնական գազի արտադրության ծավալը երկրում 2003 թվականի 5,1 մլրդից 2022-ին հասել է 46,7 մլրդ խորանարդ մետրի:
Սկզբում նավթամուղները Ադրբեջանը կապում էին Վրաստանի ու Ռուսաստանի հետ: Բաքու-Նովոռոսիյսկ նավթամուղի նախագծային թողունակությունը 7 մլն տոննա է: Բայց վերջին տարիներին դրա ծանրաբեռնվածությունը 3 մլն տոննայից չի անցնում, որից էլ 2 մլնը ղազախստանյան նավթն է, ոչ թե ադրբեջանականը: Իլհամ Ալիեւի օրոք, նշում է ռուսական հրատարակությունը, երկիրը կառուցեց երթուղիներ Թուրքիայի տարածքով եւ մատակարարումները վերահասցեավորեց դեպի Եվրոմիության երկրներ: Եվրոպացիներն աջակցեցին նոր նախագծերին, քանի որ նրանք մատակարարումների դիվերսիֆիկացումը համարում էին ԵՄ քաղաքականության հիմնական նպատակներից մեկը:
Այժմ Ադրբեջանի խոշորագույն առեւտրային գործընկերներն են Իտալիան, Թուրքիան, Ռուսաստանը, Չինաստանը եւ Հնդկաստանը (ինչպե՞ս չհիշես-չկրկնես մեծն Թումանյանի ծերունուն. «համեցեք դիվան ուզիր սրան(ց)ից»): Առաջատարների եռյակն այս տարիներին նույնն է մնացել, միայն այդտեղ Ռուսաստանն ու Թուրքիան տեղերն են փոխել: Եթե 2003 թվականի արդյունքներով Ռուսաստանի հետ ապրանքաշրջանառության բաժինը ամբողջ առեւտրի 11 տոկոսն է եղել, Թուրքիայի հետ՝ 7 տոկոսը, ապա 2022-ի արդյունքներով եղել է հակառակը: Այնուամենայնիվ, միայն 2022 թվականին Ադրբեջանի տարածքով Ռուսաստան ապրանքների տարանցումն աճել է մոտ 2,5 անգամ, իսկ ողջ ապրանքաշրջանառությունը՝ 24%-ով:
Երկրում առկա է նաեւ զբոսաշրջության աճ, նրա ՀՆԱ-ում այս ոլորտի բաժինը մոտ 3% է: Նշված տարիներին գործազրկությունը 9,2%-ից նվազել եւ կազմել է 5,5%: Իրենց վիճակագրական տվյալներով՝ ընդհանուր հաշվով 1,96 մլն նոր աշխատատեղ է կազմակերպվել, նվազագույն աշխատավարձը 9 մանաթից (մոտ 600 ռուբլի) հասել է 345 մանաթի (համարյա 19 հազար ռուբլի), միջին թոշակը՝ 17,7-ից (մոտ 1200 ռուբլի) 372,1 մանաթի (համարյա 20,5 հազար ռուբլի):
Ադրբեջանի բնակչության թիվը 2003 թվականի համեմատությամբ դինամիկ աճել է մոտավորապես 24%-ով եւ հասել է է 10,2 մլնի: Աճել է ծնելիության (2011 թ.՝ 176 հազ.), պակասել՝ երկրից հիմնական բնակության համար հեռացողների ցուցանիշը: Վերջինս 2022-ին կազմել է ընդամենը 1,1 հազար մարդ:
Ինչպես հոդվածում նշվում է, երկրի բնակչությունը դառնում է պակաս բազմազան: Բերված իրենց վիճակագրական տվյալներով՝ 1926 թվականին ադրբեջանցիները կազմել են բնակչության 62,1%-ը, հայերը՝ 12,2 եւ ռուսները՝ 9,5%-ը: Բայց հետզհետե ադրբեջանական բնակչության գերակշռությունն առավել զգալի է դարձել եւ հասել համարյա 95%-ի: Խիստ ուշագրավ է Ադրբեջանի վիճակագրական ծառայության այն պաշտոնական տեղեկությունը, թե 2019 թվականին այդ երկրում ապրել է ընդամենը… 200 հայ: Կարծում ենք՝ սա ակամա հստակ գիտակցումն է եղել այն իրողության, որ Արցախի ինքնորոշված, թեկուզեւ չճանաչված հանրապետությունն իր 150 հազար հայ բնակչով Ադրբեջան չէ: Եթե, իհարկե, հոդվածում այս թիվը ճիշտ է վկայակոչված:
Այս երկրում էլ հակակոռուպցիոն ծրագրեր ու միջոցառումներ են իրականացվել, սակայն երկիրը մի քանի անգամ հիշատակվել է միջազգային կոռուպցիոն սկանդալների հետ կապված:
«Պանդորայի թղթապանակի» հրապարակումից հետո Կազմակերպված հանցավորության ու կոռուպցիայի ուսումնասիրման միջազգային կենտրոնը (OCCRP) հայտարարեց, որ Իլհամ Ալիեւի հարազատներն ու շրջապատը Բրիտանական Վիրջինյան կղզիներում 84 օֆշորային ընկերությունների սեփականատեր են: Տարիների ընթացքում Մալթայի վարչապետն ու Գերմանիայի Բունդեսթագի մի քանի պատգամավորներ կասկածվել են Ադրբեջանի իշխանություններից կաշառք ստանալու մեջ:
«Կոմերսանտ»-ի հոդվածը վերնագրված է «Նավթով ու Ղարաբաղով, բայց առանց ջրի»:
Համաշխարհային բնական պաշարների ինստիտուտի (WRI) տվյալներով՝ Ադրբեջանն ապրում է այսպես կոչված ջրային սթրես՝ խմելու ջրի սուր պակաս: Պաշտոնյաների գնահատմամբ՝ վերջին 30 տարիների ընթացքում երկիրը կորցրել է իր ջրային պաշարների 15%-ը եւ մինչեւ 2040 թվականը կարող է կորցնել եւս 20%-ը: 2023 թվականի ապրիլին Բաքվում գործարկվել է ծովի ջրի աղազրկման փորձնական պետական նախագիծ՝ խնդիրները մասամբ լուծելու համար:
Եվ վերջապես՝ ռազմական ծախսերի մասին: Ըստ Ստոկհոլմի Խաղաղության հետազոտությունների միջազգային ինստիտուտի (SIPRI) աղյուսակի տվյալների, 2003 թվականին Ադրբեջանի ռազմական ծախսերը կազմել են 0,2 մլրդ, Հայաստանինը՝ 0,1 մլրդ դոլար, 2022-ին Ադրբեջանինը եղել է 3 մլրդ, Հայաստանինը՝ 0,8 մլրդ դոլար: Այս վերջինը, ըստ տվյալ աղյուսակի, Հայաստանի համար եղել է անցած 20 տարիների ընթացքում ամենաբարձր ցուցանիշը: Ադրբեջանի համար ամենաբարձրը եղել է 2011-2014 թվականներին՝ համապատասխանաբար 3,1, ապա 3,3, հաջորդ երկու տարին՝ 3,4-ական մլրդ: Հայաստանինը ամենից հաճախ եղել է 0,3-ից հատկապես 0,4 մլրդ ու միայն 2018-2021 թվականներին է կազմել, համապատասխանաբար, 0,5, ապա 0,7 կամ 0,6 մլրդ, իսկ 2022-ի մասին արդեն ասացինք:
Հրապարակման մեջ ի թիվս այլ բաների նշվում է նաեւ, որ Ալիեւների դինաստիան երկիրը կառավարում է արդեն 30 տարի: 2009 թվականին այստեղ վերացվել են նույն անձի համար նախագահական ժամկետների սահմանափակումները: Ի հիշատակ Հեյդար Ալիեւի՝ նրա անունով կոչվել են առնվազն 60 թանգարաններ եւ մշակութային կենտրոններ, մեկ ավան Նախիջեւանում, նավթագործարան ու նավթամուղ, մարզադաշտ, օդանավակայան, մզկիթ, Բաքվի մի պողոտա եւ այլն:
Պատրաստեց՝ ԳԵՂԱՄ ՄԿՐՏՉՅԱՆԸ
