Միջազգային իրավունքի եւ իրավակարգի մասին խոսելիս՝ նախեւառաջ պետք է հասկանանք, որ դա քարացած երեւույթ չէ, եւ, ինչպես իրավունքի որեւէ համակարգ, այն նույնպես կենդանի օրգանիզմ է, որ գրեթե միշտ կերպարանափոխվում ու տրանսֆորմացվում է։ Ու կանխված հանգամանքից, թե էական ինչ փոփոխություններ են տեղի ունենում դրա մտածողության մեջ, այդկերպ տարբերում ենք միջազգային իրավակարգերը, որոնք մարդկության պատմության մեջ երբեմն-երբեմն փոխվում են։ «Ազգ»ի հետ զրույցում խոսելով միջազգային իրավունքից ու դրա կարգավորումներից՝ նման տեսակետ է հայտնում Ազգային ժողովի նախկին պատգամավոր, իրավաբանական գիտությունների թեկնածու Տարոն Սիմոնյանը։
Նրա համոզմամբ՝ այսօր, ըստ էության, մենք միջազգային իրավակարգի այնպիսի շրջանակներում ենք գտնվում, որ 2-րդ աշխարհամարտից հետո է հաստատվել, բայց տեսնում ենք նաեւ այն, ինչ սրանից 70 տարի առաջ գրվել է, ոչ ամբողջությամբ է արտահայտում այն միջազգային հարաբերությունները, որոնք մեր շուրջն են տեղի ունենում։
«Միջազգային իրավակարգերի փոփոխություններն էլ ոչ ինքնուրույն են տեղի ունենում, դրանց վրա ազդող գործոնները շատ են, ու դրանցից մեկն, օրինակ, պետությունների պրակտիկան է։ Միջազգային իրավունքի որեւէ մեկնաբանություն էական ազդեցություն կարող է ունենալ իրավակարգի վրա։ Ազդեցություն կարող է ունենալ նաեւ հեղինակավոր մասնագետների կարծիքը, որ հետագայում կարող է պետական քաղաքականության արտահայտման գործիք դառնալ։ Հետեւաբար՝ իրավունքի ցանկացած մեկնաբանություն ունակ է էական ազդեցություն ունենալ ընդհանրապես միջազգային իրավակարգի վրա։ Դա չափազանց զգայուն համակարգ է, յուրաքանչյուր պետություն, որն այս կամ այն կերպ փորձում է օգտագործել միջազգային իրավունքում արտահայտված դրույթները, պետք է հասկանա, որ իր կողմից արտահայտված ցանկացած խոսք, բնորոշում, մեկնաբանություն իրեն հետագայում կաշկանդվելու է այդ նույն միջազգային իրավունքի կողմից։ Եթե, իհարկե, ընկալումն այնպիսին լինի, ինչպիսին որ ասվում է։ Եվ սա վերաբերում է բոլոր պետություններին եւ հատկապես այն քաղաքական կամ պետական գործիչներին, որ իրենց իսկ սահմանադրությամբ լիազորված են արտահայտել պետությունների դիրքորոշումներն ու կամքը։ Դրանք հիմնականում նախագահները, վարչապետերն ու արտաքին գործերի նախարարն են։ Այստեղից բխում է, որ միջազգային ասպարեզում պետության շահն առաջ տանող գործիչներն իրենց խոսքում չափազանց զգուշավոր պետք է լինեն»,- ասում է Սիմոնյանը։
Նախկին պատգամավորը նկատել է՝ այժմ, երբ վերլուծում ենք մեր պետական գործիչների լեզվամտածողությունը, տպավորություն է ստեղծվում, որ 20-րդ դարի 10-20-ական թվականներից այս կողմ ընդհանրապես չենք զարգացել։ Եվ դա, շարունակում է, վերաբերելի է նաեւ, ասպես ասած, «խաղաղության պայմանագրին»։ Բնականաբար, ասում է, այդ պայմանագիրը չկա, ու մենք չենք կարող վերլուծել դրա դրույթները, բայց այն բառերն ու արտահայտությունները, որ բնորոշում են այդ պայմանագիրը, որոշակի ենթադրություններ անելու հնարավորություն տալիս են. «Նախեւառաջ վերջին կես դարում միջազգային պայմանագրերում «խաղաղության համաձայնագիր» ձեւակերպում չի օգտագործվում։ Ինչո՞ւ չի օգտագործվում, որովհետեւ միջազգային քաղաքականությունն ու հարաբերությունները մինչեւ առաջին աշխարհամարտի ավարտը դա բնորոշում էին որպես պատերազմի ավարտի գործիք։ Այն ժամանակ պատերազմ վարելը նորմալ երեւույթ էր, արտաքին քաղաքականության գործիքներից մեկն էր։ Մինչեւ 1982 թվականը, երբ միջազգային հարաբերություններում արգելվեց պատերազմ վարելը, ու դա մարդու իրավունքների խախտում համարվեց։ Երկրորդ աշխարհամարտից՝ ՄԱԿ-ի կանոնադրության ու միջազգային նոր իրավարակարգի հաստատելուց հետո, պատերազմ բառն ընդհանրապես չի օգտագործվում։ Որպես քրեական բնորոշում «միջազգային կոնֆլիկտ» կամ «ագրեսիա» տերմիններն են օգտագործում։ Այսինքն՝ պատերազմ վարելն ինքնին հանցագործություն է»։
Իրավաբանն ընդգծում է, որ միջազգային իրավունքի մեջ ուժի կիրառման օրինաչափ միայն երկու տարբերակ կա, որոնցից մեկը ՄԱԿ-ի կանոնադրության 51-րդ հոդվածով նախատեսվող ինքնապաշտպանությանը, մյուսը՝ միջազգային անվտանգության կամ խաղաղության խաթարմանն է վերաբերում։ Վերջինի դեպքում ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհուրդն ուժ կիրառելու որոշում կարող է կայացնել։ Եվ այս լեզվամտածողությունը, հավելում է Սիմոնյանը, 1946-ից ի վեր գործում է, ու երբ նորից վերադառնում ենք 1920-ականների մտածողությանը, կարծես մտովի նաեւ այդ ժամանակ գոյություն ունեցող իրավակարգն ենք վերականգնում։
«Խաղաղության համաձայնագիր կնքելով՝ ենթագիտակցաբար, կամ, գուցե, գիտակցաբար համարում ենք, որ միջազգային իրավունքում ուժի կիրառումն օրինաչափ է։ Դա նշանակում է, որ ասում ենք՝ հոգ չէ, թե Ադրբեջանն ուժ է կիրառել Հայաստանի նկատմամբ, հիմա եկեք խաղաղության համաձայնագիր կնքենք, որոշենք՝ սրանից հետո ի՞նչ ենք անում։ Մինչդեռ այդպես չի կարող լինել. ուժի կիրառումն ինքնին հանցագործություն է, ու միջազգային իրավունքը տալիս է դրա գնահատականը։ Այն է՝ ուժ կիրառած յուրաքանչյուր պետություն ղեկավար կամ ղեկավար անձ ենթակա է քրեական պատասխանատվության, ու այդպիսի որոշումներ կայացվել են թե՛ միջազգային քրեական շրջանակներում (հիմնականում աֆրիկյան պետությունների վերաբերյալ գործերով), թե՛ նախկին Հարավսլավիայի, թե՛ Ռուանդայի տրիբունալի շրջանակներում եւ այլն։ Այսինքն՝ նախեւառաջ պետք է հասկանանք՝ ուզո՞ւմ ենք գնալ գործող միջազգային իրավունքի տրամաբանությամբ, թե՞ համարում ենք, որ այն այլեւս կենսունակ չէ, ու մի նոր բան ենք ստեղծում։ Բայց այդ ստեղծվող նորը չպետք է 1910-20-ականների միջազգային նորմերը կրկնի, որովհետեւ դա պարզագույն հետընթաց կլինի, երբ ով ուզում, ինչ ուզում անում էր։ Այն ժամանակ ուժի գործադրումը բնական բան էր համարվում, ու ով ուժեղ էր, ինքն էլ իրավացի էր։ Սա բավական վտանգավոր գիծ է, ու անչափ զգուշավոր պետք է լինենք, որովհետեւ այսօր, կարծես թե, ինքներս ենք այդ գիծը բռնել։ Չնայած՝ այս բառապաշարի ստեղծողն ու առաջ քաշողը ոչ թե մենք, այլ Ադրբեջանն է, բայց ինքներս էլ կուլ ենք տվել ադրբեջանական թեզը։ Այն բառերը, որոնք հնչում էին ադրբեջանական ղեկավարության շուրթերից, հիմա հնչում են հայկական ղեկավարության շուրթերից, որը շատ վտանգավոր է։ Այն, ինչ հայտարարում էր Ադրբեջանն՝ ասելով, որ Հայաստանը պետք է ընդունի ԽՍՀՄ վարչական սահմանները՝ որպես մեր պետության սահմաններ, հիմա կարծես թե ինքներս ենք այդ թեզը բռնել ու առաջ տանում, այնինչ՝ ժամանակին մերժում էինք դա՝ աելով, որ այդ սզկբունքը կիրառական չէ»,- մանրամասնում է մեր զրուցակիցը։
Քաղաքականությունը, շեշտում է Սիմոնյանը, ինչքան էլ հնարավորինի արվեստ է, այն չպետք է սեփական շահերը ոտնահարելու հաշվին լինի։ Հետեւաբար, ամփոփում է, պետության ղեկավարն այս մասին տեսակետ հայտնելիս պետք է չափազանց զգույշ լինի։
ՍԵՎԱԿ ՎԱՐԴՈՒՄՅԱՆ
