«Երբ մի զորեղ ազգ ուզում է կլանել իրենից թույլերին` ամենից առաջ հարձակվում է նրա լեզվի վրա: Եվ երբ վտանգի ենթարկված ազգը ուզում է պաշտպանել իրեն` ամենից առաջ պատսպարում է լեզուն»: Այս խոսքերի հեղինակը Հայաստանի առաջին վարչապետ Հովհաննես Քաջազնունին է:
Մի ազգի նկատմամբ մեկ այլ ազգի ու նրա լեզվի տեւական գերիշխանության ակնհայտ հետեւանքներ այսօր տեսնում ենք մեր հասարակության մի զգալի հատվածի՝ ոչ հայեցի կրթություն ստացածների լեզվամտածողության մեջ եւ մեր լեզվի տարբեր շերտերում: Իսկ այ, լեզվական ինքնապաշտպանության հարցում մենք, մեր պետությունը անկախության այս ավելի քան 30 տարիների ընթացքում մեծ հետընթաց ենք ապրել: Սրա մի ցցուն արտահայտությունը օտար բառերի եւ օտարամիտ բառակապակցությունների ավելացող անարգել, անքննադատ ներմուծումն ու տարածումն է հայերեն խոսքում: «Ակցիա» ու «մանիպուլյացիա» (հայտնի նախկին գերնախարար, այստեղ ականջդ կանչի), «ստատուս», «ստարտափ» ու «կրեատիվ», «փարթի» ու «քասթինգ»… Այլեւ՝ «պիլոտային ծրագիր», «ճանապարհային քարտեզ»… Չէ մի՝ պոզեր, կասեր թիֆլիսեցի իմ լուսահոգի Մարգո տատիկը:
Բերված բոլոր անհարկի օտար բառերի ու արտահայտությունների մասին արժե եւ պետք է առանձին-առանձին խոսել: Բայց դրանց շարքում այսօր մոդայիկ գործածության առումով անմրցելին, երեւի, «մոտիվացիան» է ու դրանից բխող «մոտիվացնել», «մոտիվացված» բառաձեւերը: Ասում են մեկը մեկից լսելով ու ընդօրինակելով, մեկը մեկից «ժամանակակից» ու «առաջադեմ» երեւալու մղումով, երբեմն գուցե բառի իմաստն ընդամենը մոտավոր պատկերացնելով: Իսկ չէ՞ր կարելի պարզ հայերեն ասել շարժառիթ, դրդապատճառ, նպատակ, կամ գուցե՝ նպատակադրում, նպատակասլացություն, շահագրգռություն, խթան, մղիչ, խթանող գործոն ու գործոններ… Երեւի նաեւ՝ որեւէ նպատակի հասնելու ցանկություն, դրան ուղղված գործողությունների հետեւողականություն: Մոտիվացնելը՝ նպատակամղել, շահագրգռել եւ այլն: Ծուռն ու պակասը դուք ուղղեք, լրացրեք:
Այս ականջ ծակող անհարկի օտարաբանությունների հեղեղը, թվում է, ե՛ւ ազգային անլիարժեքության բարդույթի, ե՛ւ չիմացության, ե՛ւ մտքի ծուլության արդյունք է: Որը մեր խոսքից ամեն անգամ հարազատ շատ բառեր այսպես դուրս թողնելով՝ աղքատացնում ու խճողելով, վերջին հաշվով հարվածում է մեր լեզվին:
Կյանքի այսօրվա սրընթաց փոփոխություններն օրինաչափորեն իրենց անմիջական արտացոլումն են գտնում լեզվի մեջ: Առաջ են գալիս բազմաթիվ նոր հասկացություններ, իրողություններ եւ դրանք անվանելու անհրաժեշտություն, վերաիմաստավորվում են զգալի թվով հին բառեր ու հասկացություններ: Ակտիվանում են լեզվական նոր շփումները: Որտեղ տվյալ լեզուն հասցնում է, նոր հասկացությունների համար իր ներքին հնարավորություններով սեփական բառեր է գտնում, որտեղ ոչ՝ արդեն պատրաստի օտարն է վերցնում: Ժամանակին ունեինք հանրապետության կառավարությա՛նն առընթեր պետական Տերմինաբանական կոմիտե, որն իր որոշումներով կանոնակարգում էր նման հարցերը, նրա որոշումներն էլ պարտադիր էին գործածության համար: Դրանից հետո էլ ստեղծվել էր Հայերենի բարձրագույն խորհուրդ, որը կարճ կյանք ունեցավ: Իսկ այժմ գոյություն ունեցող, ԿԳՄՍ նախարարությանը ենթակա Լեզվի կոմիտեն պարտադիր կատարման ուժ ունեցող որոշումների իրավասություն չունի, կարող է միայն հորդորակներ հղել ու հրապարակել, ինչը անում է: Նույնը եւ՝ ԳԱԱ Հ. Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտը: Այնպես որ, խնդիրը պետական կարգավորման առումով եւս ըստ էության մնում է բաց:
Այլ բան է լեզուների բնական փոխազդեցությունը, որի դեմ առարկելն անիմաստ է: «Օգտուինք եւրոպական լեզուներու նորանոր ու թարմ արտայայտություններէ, բայց չմոռնանք գրաբարի յուռթի շտեմարաններէն օգտուիլ մանաւանդ,- ժամանակին գրել է, կարծեմ, Հայր Ղեւոնդ Ալիշանը:- Ինչո՞ւ մեր հացը գետին ձգենք ու մուրացիկ, ուրիշի հետեւէն վազենք»: Պարույր Սեւակին էլ էր մտահոգում «հայերենի բառամթերքից կեսբուռ օգտվելու կամավոր մուրացիկությունը»:
ԳԵՂԱՄ ՄԿՐՏՉՅԱՆ
Գյումրի
