Անջելինա Տեր Առաքելյանը Կիպրոսում ծնված եւ մեծացած գրող-բանաստեղծ է: Նաեւ անկախ լրագրող, որ պատմություն է ուսումնասիրում բացահայտելու համար դրա դերն ու նշանակությունը անհատների կյանքում: Ունի հրատարակված գրքեր: Ներկայիս Սաութեմպտոն համալսարանի ֆիլմարտադրության բաժնում է սովորում: Ստորեւ թարգմանաբար ներկայացնում ենք հատվածներ ինքնության բացահայտման հարցի վերաբերյալ «Արմինյն Միրոր-Սփեքթեյթր» թերթում տպագրված նրա ուշագրավ հոդվածից:
«Ո՞րտեղացի եմ»: Անուն-ազգանունս, հաղորդակցության լեզուս եւ մշակութային ժառանգությունս հուշում են, որ հայ եմ: Ծննդավայրս եւ բնակությանս վայրը սակայն թելադրում են, որ կիպրացի եմ: Ինչպե՞ս տարբերեմ, թե որն եմ ես, եթե կիպրացի լինել նշանակում է պատկանել երկրում գոյություն ունեցող գլխավոր երկու` հունական եւ թուրքական համայնքներից մեկին: Ի՞նչ կլինի, եթե հայտարարեմ, որ ես ոչ մեկին, ոչ էլ մյուսին չեմ պատկանում:
Կիպրոսում ծնված ու մեծացած հայն այսօր իր ինքնության վերաբերյալ այդ հարցին միանշանակ պատասխան տալ չի կարող:
Հայերը միջերկրականյան այս փոքրիկ կղզում հայտնվել են հիմնականում 1915-ի ցեղասպանությունից հետո: Սակայն հայերի ներկայությունը Կիպրոսում շատ ավելի վաղ է տեղի ունեցել, մոտավորապես մ.թ. 578 թվին, որից հետո, միջին դարերում, Կիպրոսն ու Կիլիկիայի հայկական թագավորությունը սերտ կապեր են հաստատել միմյանց հետ: Ներկայիս 3,500 հայեր են ապրում այս կղզում, որի բնակչությունը 1.2 միլիոն է, եւ չնայած հայերի մեծամասնությունը Կիպրոսում է ծնվել, մոտավորապես 1000 հոգի էլ այստեղ բնակություն է հաստատել Հայաստանից, Լիբանանից, Սիրիայից եւ Իրանից: Նախքան 1960 թվականը հայերը բրիտանական իշխանության ներքո այստեղ ապրել են հույների եւ թուրքերի միասնական գոյության պայմաններում, սակայն անկախությունից հետո նրանք ստիպված են եղել որոշել, թե կղզու ո՞ր հատվածում են նախընտրում ապրել` հարավայի՞ն, թե՞ հյուսիսային: Նրանք հարավային հատվածն են ընտրել, չնայած, որ հայկական Սուրբ Մակար վանքը գտնվում է հյուսիսային մասում, եւ վկայում է, որ այնտեղ էլ են մի ժամանակ հայեր ապրել:
Հայերը սերտ հարաբերություններ ունեն հույների հետ, մանավանդ որ նրանց միացնում է քրիստոնեական հավատքը: Այդ պատճաով էլ նրանք այսօր դասվում են որպես կղզու երեք կրոնական փոքրամասնություններից մեկը` մարոնիտների եւ կաթոլիկների նմանությամբ:
Այս բնորոշումը շփոթմունքի եւ թյուրըմբռնման պատճառ է դարձել, խաթարելով կիպրահայերի ինքնության հարցը, որովհետեւ կրոնական խմբավորում բառակապակցությունը նշանակում է մարդկանց մի որոշակի խմբին ճանաչել իր կրոնական դավանանքի պատկանելիության գործոնով եւ ոչ թե իր ազգությամբ կամ իր երկրի պատկանելիությամբ: Իսկ սա, իր հերթին, նշանակում է, որ կիպրահայերը չունեն ոչ ազգություն, ոչ լեզու, ոչ էլ մշակույթ: Նրանք պարզապես կրոնական միավոր են, խմբակցություն:
1974-ին թուրքերի կղզի ներխուժումից հետո, հայերի կապերը հույների հետ է՛լ ավելի սերտացան: Ունենալով իրենց հատկացված որոշակի տարածք, հույներն ու թուրքերը կարողացան կղզին կիսել միմյանց միջեւ, իսկ հայերը որպես փոքրամասնություն, ինչպես Անդրեկոս Վարնավասն է նշում «The Cyprus Review» (vol. 22.2, Fall 2010) հանդեսում տպագրած իր ուսումնասիրության մեջ, ստիպված եղան ձուլվել երկու մեծամասնություններից մեկի` տվյալ դեպքում հույների հետ: Բայց դա սկսեց լուրջ հարցեր առաջացնել հայերի շրջանում:
Մելգոնյան կրթօջախի փակումից հետո, Կիպոսում միակ հայկական վարժարանը Նարեկն է, որ գործում է Նիկոսիայում, Լառնակայում եւ Լիմասոլում: Երախտապարտ եմ, որ հնարավորութուն եմ ունեցել հաճախել հայկական տարրական վարժարան եւ անդամ դառնալ հայկական համայնքի: Նարեկում դասավանդումը կատարվում է հիմնականում հայերեն եւ անգլերեն լեզուներով: Բայց վերջերս միտում կա գիտության եւ աշխարհագրության դասերը հունարենով դասավանդելու: Կիպրահայերը, որոնք սովորաբար երեք լեզվի են տիրապետում (հայերեն, անգլերեն եւ հունարեն), իրենց ուսումը շարունակում են կա՛մ անգլիական մասնավոր քոլեջներում, կա՛մ էլ արտասահմանում: Բացի դպրոցից մշակութային կազմակերպությունները, ինչպես ՀԲԸՄ-ն, ջանում են միասնական պահել հայ համայնքին: Բայց Կիպրոսի սահմանադրությունը դեռ պետք է ճանաչի կիպրահայերին որպես էթնիկական միավորի, որն ունի իր ազգությունը, լեզուն եւ մշակույթը, որպեսզի հնարավորություն ընձեռվի նրանց լսելի դարձնելու իրենց ձայնը խորհրդարանում: Հակառակ քվեարկելու իրավունք ունենալուն, կիպրահայերը խորհրդարանում ներկայացուցիչ չունեն լիիրավ պատգամավորի կարգավիճակով: Առայժմ, մի կողմ թողած իրենց ինքնությունը, նրանք հույների հետ ապրում են խաղաղ ու համերաշխ միջավայրում: Բայց ես ցանկանում եմ պատասխանը գտնել վերնագրում նշված իմ հարցի. «ո՞րտեղացի եմ»:
Անգլ. բնագրից թարգմանեց` ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
(The Armenian Mirror-Spectator)
