2025 թվի հունվարի 20-ին` որպես Մ. Նահանգների 42-րդ նորընտիր նախագահ` Դոնալդ Թրամփն իր երդմնառության առաջին օրվանից սկսած արմատական փոփոխության ենթարկեց Ջո Բայդենի ընդունած որոշ օրենքներ: Դա սկիզբն էր նախագահական մի նոր ժամանակաշրջանի, որը կտրականապես տարբերվելու էր իր նախորդի քաղաքականությունից: Ինչպես շատ ուրիշ երկրներ, Հայաստանը նույնպես մտահոգված էր, թե որքանով էր Թրամփի նախագահական երկրորդ ժամկետը տարբերվելու ոչ միայն Բայդենի վարչակազմի, այլեւ իր` Թրամփի իշխանության առաջին շրջանի քաղաքականությունից, որը բնորոշվում էր հայաստանյան խնդիրների վերաբերյալ մինիմալ ներգրավվածությամբ եւ հայ-ամերիկյան հարաբերությունների զարգացման սահմանափակությամբ:
Ընթացիկ դինամիկան հասկանալու համար անհրաժեշտ է քննարկել Թրամփի վարչակազմի եւ Հաաստանի կառավարության փոխհարաբերությունների բնույթն ու չափը: Վերջին 8 տարիների ընթացքում Հայաստանի վարչապետը միայն մեկ անգամ է ուղիղ կապ հաստատել ԱՄՆ-ի իշխող նախագահի հետ (չհաշված Ֆրանսիայի նախագահ Էմանուել Մակրոնի նախաձեռնած ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ծանոթությունը Թրամփին), որը պարզապես «էտիկետի» կամ «պրոտոկոլային» հեռախոսակապ է եղել` շնորհավորելու Թրամփին ընտրություններում նրա հաղթանակի առթիվ: Բայց դա չի կարելի հարաբերությունների վիճակի ցուցիչ դառնալ, հատկապես որ ուրիշ ոչ մի տեսակցություն տեղի չի ունեցել նույնիսկ Փաշինյանի Վաշինգտոն այցելության ժամանակ:
Տասնյակ պետությունների ղեկավարներ նման հեռախոսազանգեր կատարեցին` շնորհավորելու համար Թրամփին, որպես սովորական դիվանագիտական ժեստ: Այս առումով, երկկողմ հարաբերությունների հետագա ուղեգիծն ու Հայաստանի նկատմամբ Թրամփի վարչակազմի նոր մոտեցման ընկալումը դարձավ կենսական` Հայաստանի իշխանությունների համար: Դա հատկապես առաջնային նշանակություն ստացավ՝ հաշվի առնելով, որ Բայդենի արդեն հեռացող վարչակազմը Հայաստանի հետ վերջերս կնքել էր ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիր: Հայաստանը պարտավոր էր իմանալ, թե այդ առումով ինչպե՞ս պետք է շարունակեր ընթանալ Թրամփի վարչակազմի հետ: Ուստի փետրվարի 3-7-ը Փաշինյանը այցելեց Վաշինգտոն: Այցելության պաշտոնական «Կրոնական ազատությունների միջազգային գագաթնաժողովին» եւ «Հոգեւոր-նախաճաշի ամենամյա ավանդական միջոցառոմներին» մասնակցելն էր: Իրականում հայկական կողմը ցանկանում էր հստակեցնել որոշակի հարցեր, ներառյալ Մ. Նահանգների ներգրավվածության հարցը Հայաստան-Ադրբեջան եւ Հայաստան-Թուրքիա բանակցություններում եւ այն, թե պատրա՞ստ էր արդյոք Թրամփի վարչակազմը պաշտպանել Փաշինյանի «Խաղաղության խաչմերուկ» նախաձեռնությունը:
Այս հարցերը պատասխաններ էին ապհանջում Թրամփից կամ առնվազն որոշումներ կայացնող բարձրաստիճան պաշտոնյաներից, ինչպես օրինակ` պետքարտուղարից, ազգային անվտանգության խորհրդատուից կամ պաշտպանության քարտուղարից: Դժբախտաբար, ոչ մի նման հանդիպում չկայացավ: Փոխարենը Փաշինյանը կապ հաստատեց ամերիկյան մի քանի «ուղեղների շտեմարանների» եւ քաղաքագիտական կառույցների հետ` նպատակ ունենալով ամերիկացի ղեկավար անձնավորություններին անուղղակիորեն փոխանցելու խաղաղության իր տեսլականը եւ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության առաջնահերթությունները: Այդ «շտեմարանները» կարող էին, անշուշտ, ազդել ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականության վրա, բայց նրանք անմիջական ներգործություն չէին կարող ունենալ գործադիր իշխանության վրա: Փաշինյանը այցելեց «Ատլանտյան խորհրդի» կենտրոնատեղին, որտեղ նա ելույթ ունեցավ հայ-ադրբեջանական եւ հայ-թուրքական հարաբերությունների մասին: Նաեւ այցելեց Ջորջթաունի համալսարան, Հանրապետականների միջազգային ինստիտուտ (IRI) եւ «Հերիտիջ» հիմնադրամ, որտեղ նա անդրադարձավ խաղաղության իր օրակարգին: «Կրոնական ազատությունների միջազգային գագաթնաժողովում» նա ընդգծեց. «Մենք հույս ունենք, որ մեր տարածաշրջանային վեճերը կկարողանանք փոխել տարածաշրջանային երկխոսությունների, եւ կրոնական ազատությունների այս ֆորումը այդ նպատակը իրականացնելու միջոցներից մեկն է»: Բայց նա ոչ մի նշում չկատարեց Ադրբեջանի կողմից կործանման ենթարկված Լեռնային Ղարաբաղի հայկական քրիստոնեական ժառանգութչան մասին: Սա անշուշտ բացթողում էր, որը քննադատության ենթարկվեց շատերի կողմից:
Իր այցելության ընթացքում ՀՀ վարչապետը մի քանի հանդիպումներ ունեցավ նաեւ ԱՄՆ-ի Սենատի եւ Ներկայացուցիչների պալատի պատգամավորների հետ, խոսեց «Խաղաղության խաչմերուկ» եւ Ամերիկայի հետ ռազմավարական գործընկերության մասին: Սակայն հանդիպում չկայացավ Ներկայացուցիչների պալատի խոսնակի կամ Սենատի մեծամասնական ղեկավարի հետ: Այցելության վերջին օրը Փաշինյանը տեսակցելով ԱՄՆ-ի փոխնախագահ Ջ. Վենսի հետ, որն իր իսկ բնութագրմամբ՝ կարգադրված էր «վերջին րոպեում»՝ մինիմալ էտիկետի պայմաններում: Դա ինչքան էլ խորհրդանշական լիներ, այդուհանդերձ պետք է նշել, որ փոխնախագահը, ի պաշտոնե, սահմանափակ լիազորություններ ունի ազդելու արտաքին հարաբերությունների քաղաքականության վրա: Այնպես որ, այդ հանդիպումը կարելի է ավելի ձեւական բնութագրել, քան գործնական:
Ընդհանուր առմամբ այցելության ժամանակը ճիշտ չէր ընտրված, Թրամփի կաբինետը դեռ լրիվ չէր կազմավորված, եւ այն չկարողացավ դիվանագիտական լուրջ առաջընթաց արձանագրել: Փաշինյանի հաջորդ բարձրաստիճան անձնավորությունը, որի հետ նա կապ հաստատեց հեռախոսազրույցի միջոցով, պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն էր: Նրանք քննարկեցին ԱՄՆ-Հայաստան ռազմավարական գործընկերության, կովկասյան տարածաշրջանին, այդ թվում՝ Հայաստան-Ադրբեջան խաղաղության համաձայնագրի հետ առնչվող հարցեր: Փաշինյանը վերահաստատեց, որ համաձայնագիրը պատրաստ է ստորագրվելու: Ռուբիոն դրանից առաջ հանրությանը տեղեկացրել էր, որ «ճիշտ ժամանակն էր խաղաղություն հաստատելու»: Դրանով նա ողջունել էր գործընթացը եւ պնդել, որ այն անպայման վավերացվի: Հայտարարությունը մաս էր կազմում 58 պետությունների կողմից պաշտպանված դիվանագիտական արշավին, որը սակայն հիմնականում Հայաստանի կողմից էր առաջ մղվում եւ բոլորովին չէր բացառում հետագա ագրեսիա Ադրբեջանի կողմից, որն անշուշտ հարցեր էր առաջացնում դրա արդյունավետության վերաբերյալ:
Նվազ հրապարակայնություն ստացած հաջորդ զարգացումը ապրիլի 7-11-ը Հայաստանի արդարադատության նախարար Սրբուհի Գալյանի այցելությունն էր Վաշինգտոն՝ մասնակցելու միջազգային հակակոռուպցիոն խորհրդակցությանը: Ապրիլի 9-ին նա ԱՄՆ-ում ՀՀ դեսպան Լիլիթ Մակունցի հետ այցելեց պետքարտուղարություն եւ հանդիպում ունեցավ կովկասյան բանակցությունների ավագ խոհրդական Լուիս Բոնոյի հետ: Հայաստանի կառավարությունը չհրապարակեց այս տեսակցությունը, չնայած այն տեղակայված էր պետքարտուղարության կայքում:
Իսկ ամենախորհրդանշական զարգացումը Թրամփի պաշտոնավարման առաջին 100 օրերի ընթացքում, ապրիլի 24-ին Հայոց ցեղասպանության հիշատակի օրվա առթիվ Սպիտակ տան հայտարարությունն էր: Նախագահ Բայդենը, Ռեյգանից հետո, ԱՄՆ-ի առաջին նախագահն էր, որ «ցեղասպանություն» բառն օգտագործեց բնութագրելու համար 1915-ի կոտորածները: Ի հակադրություն, Թրամփը հետքայլ կատարելով օգտագործեց «Մեծ եղեռն» բառակապակցությունը, ամբողջովին խուսափելով «ցեղասպանություն» եզրույթից: Հայտարարության լեզուն ընդհանրապես զգուշավոր էր եւ անորոշ՝ արտահայտելով որոշակի փոփոխություն Ամերիկայի նոր վարչակազմի տոնայնության մեջ: Վրդովված նշանակալի ձեռքբերման բացակայությունից, ՀՀ կառավարությունն ինքն էլ շրջադարձ կատարեց ԱՄՆ-ի քաղաքականության վրա ազդելու այլնըտրանքային ուղիներ գտնելու համար: ԱՄՆ-ում ՀՀ դեսպանատունը պայմանագիր կնքեց արհեստավարժ քարոզչական մի հաստատության հետ երեք կարեւորագույն նպատակներ իրականացնելու համար: (ա) Վարչակազմի եւ կոնգրեսի առաջ պաշտպանել Հայաստանի շահերը, (բ) խրախուսել տնտեսական, առեւտրաշրջանառության, ներդրումների եւ տեխնիկական համագործակցությունը եւ (գ) ընդգծել Հայաստանի ռազմավարական կարեւորությունը որպես ԱՄՆ-ի գործընկեր պետություն Հարավային Կովկասսում: Ապրիլի 1-ից ուժի մեջ մտած մեկ տարվա տեւողության այս պայմանագիրը ամսական 50 հազար դոլար է արժենալու Հայաստանին:
ՍՈՒՐԵՆ Ա. ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Միջազգայնագետ, ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության փորձագետ
Անգլ. բնագրից թարգմ. ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
(The Armenian Mirror-Spectator)
