Իմաստաբանական բառարան

Օղը ականջի՞ն, թե՞ քթին

Հայերը հետաքրքրական սովորույթ ունեն. ձախ ձեռքի ցուցամատին գրիչով խաչ են «դաջում», որ անելիքը հիշեն: Հետո, որոշ ժամանակ անց, տեսնելով հուշարար խաչը, սկսում են մտածել, թե ինչի համար են նշում արել:

 Ժամանակին հիշողությունը թարմ պահելու համար մատին նաեւ թել էին փաթաթում:

Ժամանակակից հայերը մի քիչ տարբերվում  են. անելիքները հիշելու համար թուղթ ու գրիչ են վերցնում ու մեսրոպատառ հայերենով նշումներ կատարում: Իսկ ավելի ժամանակակիցները վերցնում են հեռախոսը (համակարգիչը) եւ իրենց համար հասկանալի տառատեսակներով գրում անելիքների մասին:

Բայց վաղ անցյալում, երբ համակարգիչ, առավել եւս՝ (Գալուստի ականջը կանչի) թուղթ ու գրիչ  գոյություն  չունեին, հիշողությունը թարմ պահելու համար հայերն օգտագործում էին այլ միջոցներ: Այդ միջոցներից ամենազորեղը  ծեծն էր:  Մեր նախնիների հին ասույթը դրա մասին է. «Ծառայ որ ընդ ունկն ոչ լսէ՝ ընդ մկանունս լսել տան նմա» («Ծառան որ ականջով չի լսում՝ մեջքով լսել կտան նրան». այսինքն՝ կծեծեն): Տերթոդիկյան դպրոցներում էլ ականջ ոլորելը հիշողությունն արթնացնելու ամենամեղմ միջոցներից էր:

Բայց անհիշելի վաղ ժամանակներում, որպես հիշողության խթանիչ, կար նաեւ ԱԿԱՆՋԻՆ ՕՂ ԱՆԵԼՈՒ միջոցը:

Ականջին օղ անելու սովորույթը գոյություն է ունեցել մարդկության պատմության վաղնջական ժամանակներից: Ընդ որում, օղակներ էին հագցվում ոչ միայն մարդկանց, այլ նաեւ կենդանիների ականջներին: Ականջին հագցված օղակները ցույց էին տալիս մարդկանց դիրքը հասարակությունում: Ականջօղերի օգնությամբ նաեւ ստրուկների հիշողությունը մշտապես թարմ էին պահում իրենց սոցիալական ծագման մասին: Սակայն Ժամանակի ընթացքում  ԱԿԱՆՋԻՆ  ՕՂ  ԱՆԵԼ  բառակապակցությունը տարբեր ժողովուրդների, այդ թվում հայերի մոտ ձեռք է բերել փոխաբերական իմաստ: Հայ հեղինակների մոտ հաճախ կարելի է հանդիպել նման դարձվածքների: Բազմաթիվ օրինակներից հիշենք միայն Վանո Սիրադեղյանի «Ձեռքդ  ետ տար ցավի վրայից» պատմվածքում օգտագործված «…Գործիդ մնա, հետն  էլ  ԱԿԱՆՋԻԴ  ՕՂ  ԱՐԱ, տղա, կյանքդ քո կամքով չի եղել, որ կարճելն ու երկարելը քո կամքով լինի… »

«ԱԿԱՆՋԻՆ ՕՂ ԱՆԵԼ» արտահայտությունը նույնպիսի կիրառություն ունի նաեւ պարսկերենում: Բազմաթիվ օրինակներից միայն մեջբերում եմ իրանցի անվանի բանաստեղծներ Նիզամու եւ Մոլանայի ստեղծագործություններից փոքրիկ պատառիկներ՝

Խոսրով եւ Շիրին պոեմում հայազգի թագուհի Մեհին Բանուի՝ եղբոր դստեր Անուշին (Շիրին) ուղղված խրատական խոսքերի առիթով Նիզամին ասում է.

Հենց որ Շիրինը խորհուրդը լսեց,

Այն իր  ականջին օղակ  դարձրեց:

Իսկ Մոլանան իր ընթերցողին ուղղած խրատական խոսքում ասում է.

Խոսքս թող լինի  օղակ ականջիդ,

Իբրեւ  ուղենիշ մտորումներիդ:

Որոշ ժողովուրդների մոտ տարածված է եղել նաեւ ՔԹԻՆ  ՕՂ  ԱՆԵԼՈՒ  սովորույթը, ինչի մասին է վկայում ԱԿԱՆՋԻԴ ՕՂ ԱՐԱ նշանակությամբ ռուսերեն «ջՈՐցոՌ րպոպ վՈ վՏրց» արտահայտությունը: Ուշագրավն այն է, որ ռուսերեն վՏր (քիթ) բառը հին ռուսերենում շնչառական ու հոտառական օրգանից բացի ունեցել է նաեւ «հուշատախտակ» փոխաբերական իմաստը, որի վրա մարդիկ հիշելու նպատակով փորագրում էին իրենց մտքինը:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ