Սոչիում տեղի ունեցած Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Ռուսաստանի առաջնորդների հանդիպումից թե՛ առաջ, թե՛ հետո պաշտոնական Բաքուն պնդում է, թե «Զանգեզուրի միջանցքը» վաղ թե ուշ իրականություն է դառնալու: Թե՛ Փաշինյանը, թե՛ Ալիեւը եռակողմ հանդիպումն, ընդհանուր առմամբ, դրական են համարում: Հայկական կողմը դա բացատրում է դեմարկացիա ու դելիմիտիացիա սկսելու գործընթացի մեկնարկով, ադրբեջանականըՙ «Զանգեզուրի միջանցքին» հասնելու ճանապարհային քարտեզի ձեռքբերմամբ: ՀՀ տարածքով դեպի Նախիջեւան գնացող միջանցք ձեռք բերելու մասով կտրուկ է նաեւ Իրանի դիրքորոշումը: Թեմայի վերաբերյալ «Ազգ»ը զրուցել է ադրբեջանագետ Տաթեւիկ Հայրապետյանի հետ:
– Ուսումնասիրելով ադրբեջանական լրատվամիջոցներում, սոցիալական ցանցերում, տարբեր հարթակների մեկնաբանության դաշտերում տեղ գտնող «ռեպլիկները»ՙ ի՞նչ եք արձանագրել, ադրբեջանցիներն ի՞նչ կարծիքի են «միջանցքի», դա ուժով վերցնելուՙ մեզ համար անցանկալի սցենարի հետ:
– Ադրբեջանական կողմը հանդիպումից մեկ ժամ անց արդեն արտաքին գործերի նախարարության մակարդակով ողջունեց եռակողմ բանակցությունների արդյունքներըՙ ներկայացնելով, որ դրանք ամբողջությամբ համապատասխանում են Ադրբեջանի շահերին: Բնական է, որ եռակողմ հայտարարության տեքստը չի արտացոլում երեք ժամ տեւած քննարկումների ամբողջական պատկերը: Սոչիի հանդիպումից անմիջապես հետո մեկնարկեցին բանակցություններ Աշխաբադում, ինչի շրջանակներում նաեւ տեղի ունեցան Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի ԱԳՆ ղեկավարների, ինչպես նաեւ Ադրբեջանի եւ Իրանի նախագահների երկկողմ հանդիպումները: Ադրբեջանական եւ թուրքական կողմերը ցանկանում են ցույց տալ, որ կա հստակ պայմանավորվածություն «միջանցքի» հարցում, ավելինՙ տեղեկատվական սադրանքներով փորձում են տպավորություն ստեղծել, թե իբր իրանական կողմը եւս համաձայն է դրան: Մինչդեռ պաշտոնական Թեհրանը շարունակում է պնդել, որ թույլ չի տալու աշխարհաքաղաքական սահմանների փոփոխություն Հարավային Կովկասում(*): Այն, որ նրանք փորձելու են վերցնել դա ուժային տարբերակով, ինձ համար ակնհայտ էՙ առնվազն դատելով հռետորաբանությունից եւ թուրք-ադրբեջանական համատեղ զորավարժությունների ընտրած պայմանական թիրախներից: Ցավում եմ, որ հայկական կողմը շարունակ պնդում է եւ համարում, որ դեմարկացիան ու դելիմիտիացիան բերելու են կայունություն կամ խաղաղությունՙ այդպես էլ չհասկանալով, որ ուղղակի թե անուղղակի այդ գործընթացը կապված է Արցախի հարցի հետ: Դա է պատճառը, որ Ադրբեջանը շահագրգռված է սկսել այդ գործընթացը:
– Մինչեւ հայաստանյան իշխանական արբանյակները ոչ ուղիղ, բայց տարբեր խողովակներով փափուկ բարձ են դնում բոլորիս գլխի տակ, թե Սոչիում Փաշինյանը փակել է «միջանցքի» հարցը, թյուրքալեզու պետությունները Անկարայում նոյեմբերի 12-ին գագաթաժողով են անում ու կարեւորում «Զանգեզուրի միջանցքի» դերը: Ավելինՙ ընդգծում են, որ այն ձեռք բերելու հարցում բոլորը պետք է աջակցեն Ադրբեջանին:
– Բազմաթիվ առիթներ ունեցել եմ ասելու, որ Ադրբեջանն ու Թուրքիան հստակ գիծ են որդեգրելՙ հարցերը լուծելու են միասնաբարՙ հիմքում դնելով էթնիկՙ թյուրքական գործոնը: Արցախում եւ Արցախի շուրջ ստատուս քվոյի փոփոխությունից հետո Բաքուն եւ Անկարան անցել են այլ խնդիրների լուծմանը: Որքան բոբիկ պետք է լինել պատմությունից կամ միամիտ աշխարհաքաղաքական հարցերում, որ չտեսնելՙ Արցախից հետո Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի համար հաջորդ թիրախը լինելու է Սյունիքը: Այս հարցում նաեւ տեղեկատվական ճիշտ ընտրված քաղաքականությամբ փորձում են ստեղծել տպավորություն, որ կա բացարձակ կոնսենսուս: Ես այդպես չեմ կարծում, բայց հստակ երեւում է, որ Բաքվի եւ Անկարայի կողմից տարվում է շատ համառ եւ նուրբ դիվանագիտական աշխատանք ե՛ւ Մոսկվայի, ե՛ւ Թեհրանի հետ: Ցավոք, այս հարցում մենք ուշանում ենք եւ թերանում:
– Թե՛ Ադրբեջանը, թե՛ Թուրքիան ակտիվ հանդիպումներ են ունենում տարածաշրջանում ոչ պակաս դերակատարում ունեցող ու միջանցքի առկայությունը կտրականապես մերժող Իրանի Իսլամական Հանրապետության ղեկավար կազմի հետ: Տպավորություն է, թե ինչ-որ բան են ուզում համոզել Իրանին:
– Միանշանակ, ինչպես արդեն նշեցիՙ դիվանագիտական հսկայական աշխատանք է տարվում: Իրան-Ադրբեջան վերջին լարվածությունը զգալիորեն մեղմվել է այս պահին, եւ դա նաեւ այդ աշխատանքի արդյունք է: Եթե միայն հետեւեք վերջին մեկ ամսվա կտրվածքով որքան թուրք եւ ադրբեջանցի պաշտոնյա է մեկնել Իրանՙ տարբեր մակարդակներով հանդիպումներ ունենալով, կտեսնեք, թե ինչպես են փորձում իրավիճակը փոխել հօգուտ իրենց:
– Տեսակետ կա, որ Ադրբեջանը, Թուրքիան կամ տարածաշրջանում դերակատարում ունեցող պրոադրբեջանական քաղաքականութայն ջատագով այլ պետություն Իրանին կարող են համոզել «ծանր չտանել» Սյունիքում ադրբեջանական միջանցքի առկայությունըՙ փոխարենը պաշտոնական Թեհրանին արտոնություն կամ տարածք տրամադրելով, օրինակ, Սիրիայում:
– Խնդիրը միայն այսպես կոչված «միջանցքը» չէ, մեկ այլ քննարկման եւ բանակցությունների առարկա է, թե ո՞ր ճանապարհով կամ ավելի ստույգՙ Հայաստանո՞վ, թե՞ Ադրբեջանով է Իրանը փորձելու դուրս գալ Սեւ ծով: Ադրբեջանական վերջին էսկալացիաների աշխարհագրությունը ցույց է տալիս, որ իրենք փորձում են վերահսկողության տակ առնել Հյուսիս-Հարավ ճանապարհըՙ դրանով խոչընդոտելով, որ ապագայում Հայաստանով Իրանին ելք տրամադրվի դեպի Սեւ ծով: Ցավոք, մինչ բոլորը խոսում են ապաշրջափակման եւ դրա տնտեսական հնարավորությունների մասին, Ադրբեջանը, Թուրքիայի օգնությամբ, շրջափակման եւ իզոլացիայի նոր սցենարներ է մշակում Հայաստանի համարՙ այդ հարցում գնալով ե՛ւ դիվանագիտական, ե՛ւ ուժային ճանապարհներով: Այդուհանդերձ, երկարաժամկետ առումով Իրանի համար եւս լուրջ ռիսկեր կան թուրք-ադրբեջանական ուժեղացող տանդեմին դիմակայելու առումով:
*) Այս մասին ավելի մանրամասնՙ իրանագետ Գր. Առաքելյանի հոդվածում, էջ 163:
