Ավելի քան մեկ դար անց, վերադառնալով տունՙ վերապրածների սերունդները
թանգարան են բացումՙ ոգեկոչելու եւ պահպանելու իրենց մշակույթը
Թուրքիայի Հաթայ (նախկին Ալեքսանդրեթ) շրջանում գտնվող Վաքըֆլըն, որը փոքրիկ մի սեպ է Միջերկրական ծովի եւ սիրիական սահմանի միջեւ, մելամաղձոտ պատիվն ունիՙ հայտնի լինելու որպես երկրի «հայկական վերջին գյուղը»:
Այս օրերին ընդամենը 100 հոգի է ապրում այնտեղ, բայց Վաքըֆլըի նարնջի պուրակները եւ ավանդական քարե տները հարուստ են պատմությամբ: Ամեն ամառ հազարավոր այցելուներ իրենց հայկական անցյալի հետ կապի որոնման նպատակով գալիս են փոքրիկ գյուղըՙ այցելելու նրա եկեղեցին, գնելու տեղական մուրաբաներն ու օճառը եւ լսելու արեւմտահայերեն լեզուն:
Լրագրող եւ արվեստի պատմաբան Լորա Պայթարը վաղուց է որոշել ստեղծել մի հատուկ ցուցահանդեսային տարածքՙ տեղական հայկական մշակույթն ի ցույց դնելու համար: Հինգ տարվա աշխատանքից հետո Վաքըֆլը գյուղի թանգարանըՙ առաջին նման նախաձեռնությունը Թուրքիայում, վերջերս բացեց իր դռները:
«Վաքըֆլը այցելողները գալիս են միայն մեկ օրով, լուսանկարում են եկեղեցին ու նորից հեռանում են,- ասում է նա:- Ես ուզում էի մարդկանց հնարավորություն տալ իսկապես հասկանալու եւ պահպանելու մեր ժառանգությունը»:
Վաղուց ժամանակն է, որ Թուրքիան հաշտվի սեփական անցյալի հետ. կառավարությունը դեռեւս հրաժարվում է որպես ցեղասպանություն ճանաչել 1915 թվականի իրադարձությունները, որոնց արդյունքում զոհվել է մինչեւ 1,5 միլիոն հայ:
Վաքըֆլըի համայնքը ժառանգորդներն են այն հայերի, որոնք հաջողությամբ դիմակայել են օսմանյան բանակի հարձակումներին: Մարզի 4,200 բնակիչները նահանջել են մոտակա Մուսա լեռըՙ 53 օր անցկացնելով այնտեղ, նախքան դաշնակից նավերի միջոցով փրկվելը եւ Պորտ Սաիդ (Եգիպտոս) տարհանվելը: Առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո նրանք տուն են վերադարձել:
Պայթարը եւ նրա ամուսինըՙ Ջեմ Չափարը, մաս են կազմում Վաքըֆլըի եկեղեցական հիմնադրամի, որը պահպանում է գյուղի շենքերը, բայց զույգը գիտակցում է, որ դրսի օգնության եւ թանգարանի համար շատ ավելի մեծ բյուջեի կարիքը կա:
2015 թվականին ֆինանսավորման առաջին հայտը, որը կատարվել է «Հրանտ Դինք» հիմնադրամի օգնությամբ, անցել է ապարդյուն, սակայն 2018-ի երկրորդ փորձըՙ հարեւան Հաթայի հնագիտության թանգարանի եւ Պոլսո հայոց պատրիարքարանի աջակցությամբ, հաջողությամբ կառավարական դրամաշնորհ է շահել :
Վաքըֆլըի բնակիչներն այնուհետեւ հարցազրույցներ են ձայնագրել եւ նվիրաբերել են առարկաներ, ներառյալ հագուստ, ավանդական ժանյակներ, զարդեր եւ լուսանկարներՙ ստեղծելու համար այն, ինչը Պայթարն անվանում է «պատմությունից բխող» փորձառությունՙ ներկա մշակութային կենտրոն այցելողների համար:
Թանգարանի բաժինները կենտրոնացած են կրոնական ավանդույթների, մշակութային տոների վրա, ինչպիսիք են հարիսան, խաղողի ամառային փառատոնը, արտագաղթի ազդեցությունը հայ համայնքի վրա եւ տեղական ճարտարապետական ու գյուղատնտեսական յուրօրինակ կիրառությունները:
Պայթարին հատկապես սրտամոտ են նվիրատվության տուփը Մերսինի այժմ ավերված հայկական եկեղեցուց եւ 1920-ականների հարսանեկան զգեստն ու երգարանը, որ պատկանել են տեղացիներին:
Կովիդ-19-ի ճգնաժամը հետաձգել է թանգարանի պաշտոնական բացումը մինչեւ տարեվերջ կամ հնարավոր էՙ հաջորդ ամառ, բայց Պայթարը եւ Չափարը ցանկություն ունեն մինչ այդ արդեն ողջունել այցելուներին:
«Վաքըֆլը գյուղի թանգարանը այցելուին ցույց է տալիս, թե ինչպես են խոսում գյուղացիները, մեր հավատալիքները, ինչպես ենք նշում տոները, ինչ ենք ուտում, ինչ հաջողություններ ունենք գյուղատնտեսության եւ ճարտարապետության մեջ, ամուսնական ավանդույթները, երաժշտությունը, լուսանկարները, մարդկանց եւ արտագաղթի պատմությունները»,- ասում է Պայթարը:
«Երբ մարդիկ հիմա գան, նրանք այլեւս չեն հեռանա միայն մեկ լուսանկարով: Նրանց հիշողությունները կլցվեն այնպես, ինչպես որ մերն են լցված»:
Բեթան ՄՔՔԵՐՆԱՆ, «Գարդիան», Լոնդոն, 11.07.2020
Անգլերենից թարգմանեց Ա. Բ.
