Հայկական կրթօջախները Օսմանեան կայսրութեան տարածքին

«Փարոս» պարբերաթերթը լոյս ընծայեց Գէորգ Պ. Յակոբեանի պատմաբանական զոյգ հատորները:

«Հայոց կրթական հաստատութիւններու պատմութիւն՝ Օսմանեան գաւառներու մէջ»

Այս օրերուն, շնորհիւ «Փարոս» պարբերաթերթի խմբագրութեան, հայ գրական աշխարհը կը ճոխանայ բանասիրական նոր գիրքի ծնունդով, որուն հեղինակն է Գէորգ Պ. Յակոբեանը, որ «Պատմութիւն Իսթանպուլահայ Ուսումնական Կեանքի եւ Կրթական Հաստատութիւններու»  խորագրեալ իր նախկին հատորէն ետք, այս անգամ ընթերցողներու տրամադրութեան տակ կը դնէ «Օսմանեան Գաւառներու մէջ Կրթական Հաստատութիւններու Պատմութիւն» զոյգ հատորները:

Ինչպէս ծանօթ է, նախորդ գիրքը իր մէջ կը բովանդակէր Պոլիս քաղաքի վարչական սահմաններուն մէջ վերջին՝ աւելի քան երկու դարերու ընթացքին գոյութիւն ունեցած 170 հայ վարժարաններու պատմութիւնը:

Իսկ ներկայիս լոյս ընծայուած այս զոյգ հատորներուն մէջ կը պատմուի, որ նախքան 1915-ը Օսմանեան կայսրութեան սահմաններուն մէջ կը գործէին մօտաւորապէս 1000 հայկական կրթական հաստատութիւններ ու որբանոցներ, որոնց մէջ կ՝ուսանէին շուրջ 120 հազար երկսեռ աշակերտներ, 5000-ի հասնող ուսուցիչ եւ ուսուցչուհիներով:

Այդ վարժարաններէն ոմանք «համբաւաւոր» կոչումին արժանացած  էին, ոմանք ալ համեստ հաստատութիւններ էին, որոնք ուսում կը ջամբէին նոյնիսկ գիւղերու մէջ, հայապահպանման տեսակէտէ կարեւոր դեր կատարելով:

Ինչպէս ծանօթ է, Օսմանեան կայսրութիւնը անցեալ դարասկիզբին կը բաղկանար 32 կուսակալութենէ եւ գաւառներէ, որոնք կ ընդգրկէին կայսրութեան Եւրոպայի, Ասիոյ եւ Ափրիկէի որոշ տարածքները նաեւ:

ԺԹ.  դարու վերջին քառորդէն սկսեալ, Օսմանեան կայսրութիւնը Ա. Համաշխարհային պատերազմի վերջաւորութեան կորսնցուց հսկայ տարածքներ: Իսկ 1923 թուականին Թուրքիոյ հանրապետութիւնը իր այժմու սահմաններուն մէջ հազիւ կրցաւ պահել Օսմանեան 16 նահանգ եւ գաւառներուն մէկ մասը:

Հեղինակը յիշեալ աշխատասիրութիւնը դասաւորած է նկատի առնելով Թուրքիոյ ներկայ պետական ընդհանուր սահմանային տարածութեան մէջ 1915-ի դրութեամբ գոյութիւն ունեցած հայ վարժարաններուն պատմութիւնը, որ իր մէջ կը բովանդակէ տեղագրական, կրօնական, կրթական. համայնքային, ընկերային, հասարակական ու պատմական տեղեկութիւններ:

Նկատի առնելով գործին ծաւալը, հեղինակը որոշած է իր ուսումնասիրութիւնները ամփոփել չորս հատորներու մէջ:

Ներկայ Ա. եւ Բ. հատորներու մէջ տեղադրուած են եօթը կուսակալութիւն (Vilayet), մէկ կառավարչութիւն  (Mutasarr fl k),  եւ երկու գաւառապետութիւն (Sancak),  որոնք են՝

1- Ադրիանապոլսոյ կամ Էտիրնէի կուսակալութիւն,

2- Նիկոմիդիոյ կամ Իզմիթ գաւառի կառավարչութիւն,

3- Խիւտավէնտիկեար կամ Պուրսայի կուսակալութիւն,

4- Գասթամոնուի կամ Գասթամպոլի կուսակալութիւն,

5- Այտընի կամ Զմիւռնիոյ կուսակալութիւն,

6- Էնկիւրիի կամ Անգարայի կուսակալութիւն,

իրեն ենթակայ՝

Եոզկատի գաւառապետութիւն,

Կեսարիոյ  գաւառապետութիւն:

7- Գոնիայի կուսակալութիւն,

8- Ատանայի կուսակալութիւն:

Այս երկու հատորներու ընդգրկած աշխարհագրութեան մէջ, ըստ Օսմանեան եւ Հայոց Ազգային Պատրիարքարանի տուեալներու, 1915 թուականի  դրութեամբ,  316 բնակավայրերու մէջ կ՝ապրէին 512 հազար հայեր: Այս շրջաններուն մէջ կը գործէին  416  Առաքելական, Կաթոլիկ եւ Բողոքական յարանուանութիւններու պատկանող հայկական եկեղեցիներ, 547 մանկապարտէզ, տարրական, միջնակարգ, բարձրագոյն, ցերեկեայ եւ գիշերօթիկ, անձնական, երկսեռ հայկական վարժարաններ: Այդ ուսումնական հաստատութիւններու մէջ կ՝ուսանէին 48.564 երկսեռ աշակերտներ, կը գործէին 1.237 ուսուցիչ-ուսուցչուհիներ:

Իր այս աշխատասիրութեան ընթացքին, հեղինակը օգտագործած է մօտաւորապէս 600 հայերէն, թրքերէն եւ օտարալեզու գիրքեր, ամսագրեր, թերթեր,  տարեգիրքեր, Կ. Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքարանի տպագիր տեղեկագիրները, Պատրիարքարանի կրօնական եւ քաղաքական ժողովի ատենագրութիւններու արձանագրութիւնները, պետական կրթական տարեգիրքերը (Salname), Օսմանեան բնակչութեան տուեալները:

Օգտագործած է Թուրքիոյ վարչապետարանի Օսմանեան արխիւային փաստաթուղթերը, ի յայտ բերելով բազմաթիւ տեղեկութիւններ, նաեւ արխիւային տուեալներ:

Այս բոլոր աղբիւրները նշուած են զոյգ  գիրքերուն մէջ, որպէս ծանօթագրութիւն:

Գիրքերէն  Ա.  հատորը կը բաղկանայ 512,  իսկ  Բ. հատորը՝  546 էջերէ:

Գիրքերու հրատարակութիւնը ապահոված է  Պոլսոյ «Փարոս» ամսաթերթի խմբագիր՝ Մայտա Սարիսը:

Գիրքերու շնորհանդէսը տեղի ունեցաւ Մարտ 12-ին, Կ. Պոլսոյ Օրթագիւղ թաղի եկեղեցւոյ սրահին մէջ:

Տպագրութեան մեկենաս հանդիսացած է Օրթագիւղի Ս. Աստուածածին եկեղեցւոյ Թաղային խորհուրդը՝ ատենապետութեամբ՝ Սարգիս Չէթինգայայի:

Հատորի հրատարակութեան պատրաստութեան ծախսերուն իրենց մասնակցութիւնը բերած են Ամերիկայի Հայ Աւետարանչական Ընկերակցութիւնը եւ Գալիֆորնիոյ պետական համալսարանի Նորթրիճ հայագիտական ուսմանց ծրագրի կեդրոնը:     

 ՄԱՔՐՈՒՀԻ Պ. ՅԱԿՈԲԵԱՆ