Կանադան խորացնում է ներգրավվածությունը Հայաստանի խնդիրներին եւ միաժամանակ վերացնում Թուրքիա զինամթերքի արտահանման արգելքը

Օգոստոսի 24-ին Eurasianet.org-ում տեղադրված հոդվածի հեղինակը կանադացի անկախ լրագրող եւ լուսանկարիչ է, որն ապրում է այժմ Երեւանում:

Կանադան ընդարձակում է իր դիվանագիտական ներկայությունը Կովկասում, մինչ ներքին եւ արտաքին քաղաքականության մարտահրավերները ստիպում են Օտտավային խրվել Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության մեջ: Ակնկալվում է, որ Կանադայի արտգործնախարար Մելանի Ժոլին սեպտեմբերին ժամանի Երեւան, մասնակցելու իր երկրի դեսպանատան բացման արարողությանը: Կանադան նաեւ պատրաստ է դառնալու առաջին երրորդ պետությունը, որ միանում է Հայաստանում Եվրոմիության առաքելությանը (EUMA), որի վերահսկողության տակ անզեն դիտորդներ մշտադիտարկում են իրավիճակը Ադրբեջանի հետ սահմանի հայաստանյան մասում: Առաքելությունը փորձում է «նպաստել Հայաստանում հակամարտությունից տուժած տարածքներում ապահովելու մարդկանց անվտանգությունը», եւ խթանել բարելավելու հայ-ադրբեջանական հարաբերությունները: Ըստ Eurasianet-ին մոտիկ կանգնած լավատեղյակ աղբյուրների, կանադացի դիտորդները վերցվելու են Կանադայի թագավորական հեծյալ ոստիկանության շարքերից:

Կանադայի շահագրգռվածությունը Հարավային Կովկասի անվտանգության խնդիրներին, թվում է թե առնչվում է Թուրքիայի հետ դիվանագիտական շարունակվող պայքարի հետ: Կանադայի պաշտոնական այրերը Եվրոմիության դիտորդական առաքելությանը միանալու որոշման մասին հայտարարեցին Լիտվայում կայացած ՆԱՏՕ-ի տարեկան գագաթնաժողովից մի քանի օր անց: Ըստ լուրերի, այնտեղ՝ Լիտվայում, Օտտավան դարձյալ արտահայտվել էր կանադական պաշտպանական տեխնոլոգիաների Թուրքիա արտահանման վերաբերյալ բանակցությունների մասին: Կանադան 2021-ին արգելել էր ռազմական տեխնիկայի Թուրքիա արտահանումը, այն «հավաստի ապացույցներից» հետո, որ Թուրքիան Կանադայում պատրաստված այդ զինամթերքը փոխանցել է Ադրբեջանին, որն էլ դրանք արդյունավետ կերպով օգտագործել է Լեռնային Ղարաբաղի 2020 թվի պատերազմի ժամանակ: «Նման գործարքը համատեղելի չէր Կանադայի որդեգրած արտաքին քաղաքականության հետ եւ հակասում էր Թուրքիայի տված երաշխավորություններին», նշում է Կանադայի նախկին արտգործնախարար Մարկ Գառնոն:

ՆԱՏՕ-ին անդամակցելու Շվեդիայի հայտը պաշտպանելու փոխարեն, Թուրքիան ՆԱՏՕ-ի իր դաշնակիցներից (ներառյալ Կանադայից) պահանջում էր վերացնել ռազմական տեխնոլոգիաների արտահանման վրա դրված արգելքը: Ըստ «Ռոյթըրզ» գործակալության, թուրք պաշտոնական մի անձնավորություն կարծիք է հայտնել, որ անընդունելի է արտահանման սահմանափակումներ կիրառել դաշնակից պետությունների միջեւ:

Ղարաբաղի 2020 թվի պատերազմի ընթացքում ԱԹՍ-երը էական դերակատարություն ունեցան, որպեսզի Ադրբեջանը վերանվաճի մեծ տարածքներ: Մարտերի ժամանակ հայկական զինուժը խփեց թուրքական մեկ «TB2» տիպի բայրաքտար դրոն, որի բաղկացուցիչ մասերից էր ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի խոսքերով՝ «Կանադայում արտադրված գերարդիական օպտիկական մի սարք»: Բաղկացուցիչ այդ մասը, իրոք, «MX-15D» տիպի թիրախակալող մի սարք է, որն արտադրվում է կանադական «L3 Հարիս Ուեսկամ» (L3 Harris Wescam) պաշտպանական սարքերի գործարանի կողմից: «Դա այդ համակարգի ուղեղն է», Eurasianet-ին տեղեկացրել է Թուրքիայում Կանադայի նախկին զինվորական կցորդ Քրիս Կիլֆորդը:

Առանց օդային բավականաչափ պաշտպանության համակարգերի, Հայաստանի զինուժը մեծ կորուստներ կրեց Ադրբեջանի «TB2» տիպի ԱԹՍ-երի հարձակումներից, եւ դրանցում տեղադրված կանադական այդ բաղադրամասն էր, որ ավելացրեց նրանց արդյունավետությունը: «Կարծում եմ սահմանափակումները կվերանան, բայց արտահանման հետ կապված որոշ վերահսկողություններ կպահպանվեն», ավելացրել է Կիլֆորդը:

Կանադան հույս ունի, որ միանալով Հայաստանում ԵՄ-ի սահմանային մշտադիտարկման առաքելությանը՝ կկարողանա խոչընդոտել քաղաքական որեւէ հնարավոր սայթաքում՝ կապված սահմանափակումների վերացման հետ: Ջասթին Թրուդոյի կառավարությունը չի ցանկանում բարդություններ առաջացնել ՆԱՏՕ-ում եւ պահպանել արգելափակումները, սակայն մյուս կողմից էլ չի ցանկանում օտարացնել երկրի ներսում փոքրիկ, բայց ազդեցիկ հայ համայնքը ներկայացնող ընտրազանգվածին: «Կառավարությունը կշռադատում է ներքին վնասը, որ կարող է հասցնել արգելքի վերացումը», միտքը շարունակել է Կիլֆորդը, ակնարկելով սփյուռքահայերի հնարավոր ընդվզումին:

Կանադայի հաջորդ դաշնային ընտրությունները նախատեսված են անցկացնել 2025-ին, բայց արդեն Թրուդոյի ազատական կուսակցության վարկանիշը գնալով նվազում է, եւ կառավարությունը իշխանության ղեկը չկորցնելու համար պետք է մեծ ջանքեր գործադրի:

Մելանի Ժոլին եռանդուն գործողություններով փորձում է սիրաշահել սփյուռքահայ ընտրազանգվածին: Օգոստոսի 20-ին նա հանդիպել է Հայ Ազգային կոմիտեի ներկայացուցիչների հետ, որի ընթացքում վերջիններս որոշ քաղաքական առաջարկներ են ներկայացրել թեթեւացնելու համար ղարաբաղցիների դիմագրաված դժվարությունները: Ժոլին նաեւ խոսք է առել օգոստոսի 18-20-ը Մոնրեալում կայացած սփյուռքահայերի տարեկան փառատոնի օրերին, եւ նշել, որ Կանադան ակտիվ դերակատարություն է ունենալու Ղարաբաղին առնչվող հարցերի կարգավորման գործում: «Կանադայի համար շատ կարեուր է այդ դերակատարությունը», շեշտել է նա տեսագրված ելույթի մեջ, որը տարածվել է նախկին թվիթեր հարթակի «@301arm» էջով: «Հայերը իրական սպառնալիքի տակ են Արցախում», ասել է նա՝ օգտագործելով «Արցախ» հայկական տարբերակը Լեռնային Ղարաբաղ անվան, որը մեծապես հուզել է Մոնրեալի հայկական համայնքին, բայց վստահաբար վրդովեցրել է ադրբեջանցիներին:

Թեեւ Կլիֆորդը հավատացած է, որ բեռնարգելքը ի վերջո կվերացվի, Կանադան այդուհանդերձ կարող է արգելել Թուրքիային ձեռք բերելու «L3 Harris Wescam» տիպի խոցող սարքեր: Բայց նույնիսկ այդ դեպքում պետք է նշել, որ թուրքերի պաշտպանական արդյունաբերությունը արդեն շատ մոտ է ինքնուրույն արտադրելու նման սարքեր: Կանադայի որդեգրած սահմանափակումներից հետո, Թուրքիան սկսեց իր սեփական «GATS» անվանումը ստացած բաղադրամասերը արտադրել իր TB2-ների համար: Դրանք պատրաստվում են «Ասելսան» (Aselsan) պաշտպանական արդյունաբերողի կողմից:

«Տարիների ընթացքում ես քանիցս այցելել եմ Թուրքիայի զինարդյունաբերության գործարաններ: Եթե նրանք իրենց հույսը դրել են «GATS-երի» վրա, ապա ժամանակի ընթացքում այն ավելի կատարելագործվելու է», եզրափակել է Կիլֆորդը, հավելելով. «Հայաստանի խնդիրներին Կանադայի ներգրավվածության գլխավոր պատճառը առավել մեծ ազդեցություն բանեցնելն է հետագա զարգացումների վրա, ներառյալ հարաբերությունների կարգավորումը Հայաստանի եւ իր թուրքալեզու հարեւանների միջեւ»:

Մինչ ԵՄ դիտորդական առաքելությունը որոշ քննադատությունների է եթնարկվել սահմանային հատուկենտ միջադեպերը չկարողանալ կանխելու համար, այնուամենայնիվ այն դեռեւս օգտակար է «լուսանցքային առումով», իր հերթին ասել է վերլուծաբան Էրիկ Հակոբյանը: «Պարեկություն կատարողները հավելյալ քաղաքական ներուժ են, որ Ադրբեջանը զերծ մնա Հայաստանի տարածքում ռազմական գործողություններ կատարելուց», հավելել է նա:

Ֆեն ԴըՊոնսիեր

Անգլ. բնագրից թարգմանեց՝ ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ

(The Armenian Mirror-Spectator)