Թուրքիայի նախագահի երդմնակալությանն Ադրբեջանը մասնակցեց Միլլի մեջլիսի խոսնակի մակարդակով: Դա անսպասելի, երկու երկրների «եղբայրական հարաբերություններին» անհարիր որոշում էր, եթե, մանավանդ, նկատի առնվի, որ Ադրբեջանի սահմանադրությամբ նախագահից հետո պետական հիերարխիայի երկրորդ դեմքը վարչապետն է: Բայց, կրկնենք` հաշվի առնելով Բաքու-Անկարա ավանդական բարեկամության հանգամանքը, սպասելի էր, որ Էրդողանի պաշտոնամուտն իր ներկայությամբ պետք է պատվեր Իլհամ Ալիեւը:
Դա, ինչպես ասացինք, տեղի չունեցավ: Ավելին, խորհրդարանի խոսնակին Անկարա գործուղելով` Իլհամ Ալիեւն Էրդողանին դրեց Ուկրաինայի նախագահ Պետրո Պորոշենկոյի հետ նույն հարթության վրա, քանի որ վերջինիս երդմնակալությանը նույնպես ներկա էր գտնվել Ադրբեջանի Միլլի մեջլիսի նախագահը: Բայց եթե Ուկրաինայի դեպքում դա բացատրելի էր Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները չփչացնելու անհրաժեշտությամբ, ապա Էրդողանի պարագայում, կարծես, արտաքին քաղաքական խոչընդոտներ չպետք է որոնել:
Ոչ ոք Իլհամ Ալիեւին չէր կշտամբի, թե ինչու է անձամբ ներկայանում Թուրքիայի նախագահի երդմնակալության արարողությանը, քանի որ աշխարհում բոլորն էլ գիտեն, որ Թուրքիան եւ Ադրբեջանը «մեկ ազգ, երկու պետություն են»: Խնդիրն, ուրեմն, գտնվում է Թուրքիա-Ադրբեջան հարաբերությունների տիրույթում, որտեղ, կարելի է վստահաբար ասել, ամեն ինչ այնքան հարթ ու կանխատեսելի չէ, ինչպես ներկայացվում է սովորաբար:
Մենք մի քանի անգամ անդրադարձել ենք Ադրբեջանում «նուրսիական աղանդի» հովանավորներին իշխանությունից հեռացնելու Էրդողանի պահանջի եւ այն Իլհամ Ալիեւի կողմից բացահայտորեն անտեսելու թեմային: Ըստ երեւույթին, նախագահի պաշտոնի համար ծանր ընտրապայքարում դա Էրդողանի համար ուներ չափազանց սկզբունքային նշանակություն: Եւ Իլհամ Ալիեւի վերաբերմունքն, անկասկած, Թուրքիայում Էրդողանի մրցակիցներին հնարավորություն էր ընձեռել որոշակիորեն սրելու թուրք-ադրբեջանական «եղբայրության» հարցը` ի վնաս Էրդողանի:
Թուրքիայի նորընտիր նախագահի դիվանագիտական պատասխանն իրեն երկար սպասեցնել չտվեց: Դեռեւս մինչ նախագահի պաշտոնն ստանձնելն Էրդողանը հայտարարեց, որ առաջին ուղեւորությունը կկատարի Հյուսիսային Կիպրոս, այլ ոչ թե` Ադրբեջան: Իսկ Բաքվում սպասում էին, որ Էրդողանը նախապատվությունը կտա Իլհամ Ալիեւին: Ի՞նչն է Էրդողանին ստիպել, որպեսզի նախագահի պաշտոնում առաջին արտասահմանյան ուղեւորության մեկնի Հյուսիսային Կիպրոս, որտեղ, կարծես թե, իրավիճակն այնքան սուր չէ, որպեսզի ինքնահռչակ հանրապետությունն այդքան կարեւորվեր:
Ի տարբերություն Հյուսիսային Կիպրոսի, Ադրբեջանը ներքին եւ արտաքին բավական լուրջ խնդիրներ է հասցրել կուտակել: Իսկ նման պայմաններում նրա առաջին խորհրդատուն միայն Թուրքիան կարող է լինել, երկիր, որին Ադրբեջանը պարտական է անկախությամբ եւ վերջին տասնամյակի տնտեսական որոշակի հաջողություններով: Էլ չենք խոսում այն մասին, որ Թուրքիան միջազգային բոլոր ատյաններում հանդես է գալիս բացահայտ ադրբեջանամետ կեցվածքով: Այնքան, որ հարեւան երկների հետ սեփական հարաբերությունները կառուցելիս պարտադիր հաշվի է առնում պաշտոնական Բաքվի տեսակետները:
Ադրբեջանը, սակայն, միշտ չէ, որ հետեւում է «մեկ ազգ, երկու պետություն» կարգախոսին: Վերջին շրջանում դա հատկապես դրսեւորվում է Իսրայել- Ադրբեջան հարաբերություններում: Չնայած Թուրքիայի եւ Իսրայելի հարաբերությունների լարվածությանը, պաշտոնական Բաքուն շարունակում է հետեւողականորեն խորացնել բազմակողմ կապերը հրեական պետության հետ, ինչը, բնականաբար, չի կարող աննկատ մնալ Անկարայի համար:
Ամենայն հավանականությամբ, Էրդողան- Իլհամ Ալիեւ անձնական հարաբերությունները նույնպես փոխվստահության մակարդակի վրա չեն: Էրդողանի նախագահ ընտրվելու կապակցությամբ Բաքվից միայն «հերթապահ» շնորհավորանքի խոսքեր հնչեցին: Ադրբեջանական մամուլն ու քաղաքական շրջանակները, կարծես, չեն կարեւորում «դարի մեծագույն իրադարձությունը», այն, որ Էրդողանին հաջողվել է քվեարկության առաջին փուլում հաղթել եւ Թուրքիայի պատմության մեջ առաջին անգամ դառնալ համաժողովրդական ընտրված նախագահ:
Կա՞, որդյոք, ներքին մրցակցություն Էրդողանի եւ Իլհամ Ալիեւի միջեւ` «բոլոր թուրքերի հայր» կոչվելու հարցում: Իլհամ Ալիեւը հազիվ թե չի հասկանում, որ Թուրքիայի միջազգային կշիռն անհամեմատ բարձր է, եւ այդ երկրի առաջնորդի հետ մրցակցությունն իր համար կարող է անցանկալի հետեւանքներ ունենալ: Այդպես է պատկերվում, սակայն, տեսականորեն: Գործնականում Ադրբեջանի քաղաքական վերնախավը, թվում է, կորցրել է իրականությունն ընկալելու ընդունակությունը եւ քարոզչական դաշտ է ձեւավորում, թե, ընդհակառակը, այդ «Թուրքիան է, որ ունի Ադրբեջանի կարիքը եւ չի կարող անտեսել ադրբեջանական գործոնի ազդեցությունն իր ներքին կյանքում»:
Սա ակնհայտորեն իշխանություններից հրահանգավորված «քաղաքագիտական վերլուծություն» է, որի առանցքի շուրջ համախմբվում են նաեւ Էրդողանի քաղաքական մրցակիցների շահերն սպասարկող` թուրք մեկնաբաններն ու քաղտեխնոլոգները: Նրանք շարունակում են պնդել, որ «թուրք հասարակությունը չի հասկանա եւ չի պաշտպանի Էրդողանին, եթե վերջինս Հայաստանի հետ հարաբերությունների կարգավորման քայլեր ձեռնարկի»:
Ըստ ամենայնի, հենց այստեղ էլ պետք է տեսնել թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունների «սեւ կատուն»: Բաքվում զգուշացած են, որ Էրդողանը կարող է ենթարկվել միջազգային հորդորներին եւ 2015-ի ապրիլին ընդառաջ` ինչ-որ քայլեր ձեռնարկել` թուլացնելու հայ-թուրքական հարաբերությունների լարվածությունը: Այդ են վկայում ադրբեջանական մամուլի բազմաթիվ հրապարակումներ, որոնք փորձում են կանխատեսումներ անել Էրդողանի երդմնակալությանն արտգործնախարար Էդվարդ Նալբանդյանի մասնակցության «ենթատեքստի» շուրջ:
Չափազանց ուշագրավ է, որ երդմնակալությունից առաջ Էրդողանի եւ Իլհամ Ալիեւի միջեւ նույնիսկ հեռախոսազրույց տեղի չի ունեցել: Մինչդեռ պաշտոնից հեռացող Գյուլը հարկ էր համարել սեփական նախաձեռնությամբ կապվել Իլհամ Ալիեւի հետ եւ նրան շնորհակալություն հայտնել «տարիների համագործակցության եւ եղբայրական վերաբերմունքի համար»: Գյուլն, ինչպես հայտնի է, Թուրքիայի քաղաքական կյանքում առայժմ ոչ մի դերակատարություն չի ունենալու:
Էրդողանը, մինչդեռ, վերելքի ճանապարհին է: Եւ առաջիկա տարիներին նա է Թուրքիայի համար կարեւորագույն որոշումներ ընդունելու: Իհարկե, չափազանցություն կլիներ ասել, որ թուրք-ադրբեջանական հարաբերություններում լինելու է ինչ-որ տեղապտույտ: Ոչ, Էրդողանը պատրաստվում է առաջիկայում լինել Բաքվում: Այդուհանդերձ, Իլհամ Ալիեւի մոտ կմնա տհաճ նստվածք, որ Թուրքիայի նորընտիր նախագահն իրեն ստորադասել է Հյուսիսային Կիպրոսի ինքնահռչակ առաջնորդին:
Ադրբեջանի «նորին բռնապետական մեծությունը» չափազանց հավակնոտ եւ հիշաչար է, անգամ եթե խոսքը վերաբերում է «ավագ եղբորը»: Այդ հանգամանքն, անկասկած, իր հետքը կթողնի թուրք-ադրբեջանական հարաբերությունների վրա: Բայց Բաքվում եւ Անկարայում, ինչպես վերջին մի քանի տարիներին, ամեն ինչ կքողարկեն արեւելյան հաճոյախոսություններով: Մինչեւ որ Թուրքիայի համար կմոտենա վճռական քայլ կատարելու պահը:
Ինչի՞ն նախապատվությունը կտա Անկարան, Ադրբեջանի հետ հաճոյախոսություններ փոխանակելո՞ւն, թե՞ հարեւանների հետ հարաբերությունների կարգավորման հրամայականին: Ենթադրությունների չարժե տրվել: Քանի որ Թուրքիան եւ Ադրբեջանը շատ ավելի ընդհանրություններ, քան տարակարծություններ ունեն: Եւ այսօրվա «սեւ կատուն» վաղը կարող է նոր ընդհանրությունների սկիզբ դնել Բաքու-Անկարա առանցքի վրա: Պատահական չէ, որ օգոստոսի սկզբին հենց Թուրքիան էր Ադրբեջանին ցավակցություն հայտնել` շփման գծում կրած կորուստների համար:
Ստեփանակերտ
