Արցախ՝ փորձություն, Շեխեր՝ իմ ցավ

Երեւանում  Կասկադի հարեւանությամբ «Charles» անունով մի  ռեստորան կա: Այստեղ, ճաշարանի պատին փակցված Շառլ Ազնավուրի, Շառլ դը Գոլի լուսանկարների կողքին թեեւ ոչ այնքան հայտնի, Փարիզում բնակվող Շառլ Նիկողոսյանն է, անձնագրով՝ Շառլ-Կարպիս Նիկողոսյան, որը Արցախի մարտունու շրջանի  փոքրիկ Շեխեր գյուղի բնակիչների աչքում նա շատ ավելի նշանավոր է, քան բոլոր Շառլերը միասին վերցրած:

Արցախի ազատագրական պայքարի տարիներին, շատերի օրինակով, Շառլ Նիկողոսյանը, որին ֆրանսահայ համայնքում Կարպիս են անվանում, դարձավ արցախահայության լավագույն բարեկամներից մեկը, որը ոչ միայն դպրոց ու մարզադահլիճ կառուցեց Շեխեր գյուղում, այլեւ իր հուսադրող խոսքերով, իր կնոջ՝ Նիկոլի հետ բազմաթիվ այցելություններով՝ գոտեպնդեց նրանց:

Արցախցին երիցս համոզվել է, որ չորսամյա (1990-1994 թթ.) պատերազմի հետքերն ու ավերածությունները վերականգնվել են աշխարհասփյուռ հայերի ամենամյա եւ անհատական ներդրումների շնորհիվ ու երախտապարտ է բոլորին:

2020թ. 44-օրյա պատերազմի օրերին, Կարպիս Նիկողոսյանը, որ  սրտացավորեն, հետեւում էր օրվա իրադարձություններին,  հեռախոսային կապի մեջ էր նաեւ իրեն արդեն շատ հարազատ դարձած Ժաննա Գալստյանի, Վարդգես Բաղրյանի եւ Շեխերի գյուղապետ Բաղդասար Ղուլյանի  հետ, որոնք Արցախից հեռախոսով պարբերաբար ներկայացնում էին իրավիճակը: Հոկտեմբերի 22 -ին թեժ մարտեր են տեղի ունենում Շեխեր գյուղի մոտակայքում:  Հոկտեմբերի 23-ին ազերիներին հաջողվում է գրավել գյուղը: Այս ցավալի իրողությունը ոչ մեկը չի կարողանում հայտնել Կարպիս Նիկողոսյանին: Լուրերը լսելու պահին զանգահարեց ինձ: Ձայնից զգացի, որ լավ չէ,  հուսադրեցի, ասելով՝, որ դեռ հաստատ չէ: Բարեբախտաբար կողք-կողքի թաղամասերում ենք բնակվում. ամուսնուս հետ անմիջապես գնացինք: Երբ մտանք տուն,  հեռուստացույցի էկրանին Շեխեր գյուղի դպրոցն էր, շուրջը՝ մի շարք տեսաերիզներ, VHS- ի տուփեր, որոնք մեր ամեն հանդիպման ժամանակ բազմիցս նայել ենք: Միանգամից ցույց տվեց դպրոցի ճակատային մասում փակցված երկու մարմարյա սալիկները, դրանցից մեկի վրա գրված էր՝ դպրոցը կառուցվել է 2002 թվականին ֆրանսահայ բարեգործներ, ամուսիններ՝ Կարպիս եւ Նիկոլ Նիկողոսյանների կողմից: Երկրորդ սալիկի վրա տեղ էին գտել Կարպիսի ծնողների՝ Նիկողոս եւ Հերմինե Նիկողոսյանների դիմանկարները, որոնց հիշատակին իրենց որդի Կարպիսը կառուցել է այս դպրոցը:

Կարպիս Նիկողոսյանի մտահոգությունն այն էր, որ այսուհետ այդ դպրոցում պիտի մեր թշնամիների երեխաները սովորեն, իսկ երբ պատկերացնում էր, թե ինչպես կվարվեն դպրոցի ճակատին փակցված սալիկների հետ, ուղղակի, ինչպես ինքն է ասում՝ կխենթանա:

Կարպիս Նիկողոսյանին մեր ոչ մի խոսքը սպեղանի չդարձավ: Հետագա օրերին ինքը իրեն վերագտավ եւ սկսեց գրի առնել իր հուշերը, ինչի մասին, չնայած անընդհատ մենք կապի մեջ էինք, տեղյակ չէինք մինչեւ այն պահը, երբ գիրքն ավարտեց եւ այդ կապակցությանբ հանդիպեցինք: Անշուշտ, գրված էր ֆրանսերենով, որը պատճենահանել էր եւ ամրակներով՝ գրքի տեսքի բերել: Շատ հուզիչ վերնագիր էր ընտրել «ARTSAKH, l e՛preuve, SHEKHER, ma peine» (Արցախ՝ փորձություն, Շեխեր՝ իմ ցավ): Գերակշռող մասը Շեխերում եւ Ստեփանակերտում իրենց հանդիպումների լուսանկարներն էին: Գիրքը, թերթելուց հետո  Կարպիս Նիկողոսյանին ասացի, որ պետք է հրատարակել, տարակուսեց, բայց կարողացա համոզել: Քանի որ գիրքը հիմնականում Շեխեր գյուղի մասին է, որոշեցինք թարգմանել հայերեն  եւ երկու լեզվով մեկ ամբողջական գիրք կազմել: Այդպես էլ եղավ: Գիրքը  թարգմանեց Մոնիկա Առաքելյան-Շուքուրեանը:

Ապրիլի 22-ին, Առնուվիլ քաղաքի Շառլ Ազնավուրի անվան մշակութային համալիրում տեղի ունեցավ գրքի շնորհանդեսը, ուր ներկա էին Առնուվիլ քաղաքի քաղաքապետ Պասկալ Դոլը իր աշխատակազմով, երգչուհի Լիզ Սարյանը, որը վերջում ներկաների ձայնակցությամբ կատարեց «Հով, հով, հովն ընկավ» երգը եւ Կարպիս Նիկողոսյանի հարազատներն ու մտերիմները:

Գիրքը ներկայացնելուց առաջ Մոնիկա Առաքելյանը շնորհակալություն հայտնելով ներկաներին ու հատկապես  պարոն Պասկալ Դոլին՝ խոսքը փոխանցեց նրան: Այդ պահին էկրանին ցուցադրվում էր Պասկալ Դոլի այցը  Շեխեր գյուղ: Ներկայացնելով Կարպիսի հայրենանվեր գործունեությունը՝ իր այցելությունից մի քանի դրվագներ պատմեց ասելով, որ արցախցիները հերոսական ժողովուրդ են, Լաչինի միջանցքը փակելու համար դատապարտեց Ալիեւին, նրան համարելով բռնապետ եւ կոչ արեց, որ Ֆրանսիան լուրջ քայլեր ձեռնարկի:

Իր խոսքում Մոնիկա Առաքելյանն ասաց, որ Կարպիսին ճանաչում է որպես Արցախին նվիրյալ մարդ, ցավոք, այսօր Արցախը գտնվում է շրջափակման մեջ, իսկ Շեխեր գյուղը Ադրբեջանի ենթակայության տակ է:

Թերթելով գիրքը՝ Մոնիկա Առաքելյանը մի քանի դրվագ պատմեց, որոնցից ամենաուշագրավը Արցախի այն ժամանակվա Վարչապետ Անուշավան Դանիելյանի հետ հանդիպումն էր, որի ընթացքում ծրագրվում էր դպրոցի կառուցումը:

Ինչպես պարոն Կարպիսն է գրել՝ շատ գյուղեր կային, որ դպրոցի կարիք ունեին, բայց որպեսզի ընտրությունը արդար լինի, առանց կարդալու, թե որ գյուղն է, Կարպիսը մատը դնում է Շեխեր գյուղի վրա:

Այդպես՝ Կարպիս Նիկողոսյանի շնորհիվ կառուցվում է այդ դպրոցը:

Կարճ ժամանակ անց, կառուցվում է նաեւ մարզական համալիր:

Վերջում, Մոնիկա Առաքելյանն ասաց, որ ճիշտ է, այժմ Շեխեր գյուղը գտնվում է Ադրբեջանի տիրապետության տակ, դպրոցում  հայ աշակերտներ չկան եւ չգիտենք, թե հիմա ինչ վիճակում է, համենայնդեպս փորձում ենք հավատալ, որ Շեխերը կազատագրվի:

-Ես ցավով եմ թարգմանել այս տողերը,- ասաց նա:- Հիմա մանրամասներ չեմ նկարագրում, գիրքը կարդալուց, համոզված եմ՝ անկախ կամքից արցունքներ պիտի հոսեն ձեր աչքերից:

Ավարտելով իր խոսքը՝ Մոնիկան ասաց՝ սիրելի Կարպիս, պահպանեք ձեր առողջությունը, որ միասին գնանք Շուշի եւ Շեխեր»:

Այնուհետեւ Կարպիս նիկողոսյանը  հիշեց իր այցելությունները եւ հուզմունքից լաց եղավ:
90-ամյա Կարպիս Նիկողոսյանը  հավատում է, որ շուտով Շեխեր պիտի գնա: Երանի՜ այդ օրը չուշանա:

ԱՆԺԵԼԱ ՍԱՀԱԿՅԱՆ

Փարիզ