Մշակույթ, փող, շուկա եւ բարոյականություն

Մարքսի տնտեսական բանաձեւն է՝ «Փող-ապրանք-փող»: Նրանից առաջ էլ մասամբ գոյություն ուներ, բայց այնուհետեւ դարձավ գերմանացի հռչակավոր փիլիսոփա- տնտեսագետի նյութական աշխարհը կառավարելու արմատական, գուցե ամենագլխավոր, թերեւս միակ սկզբունքը: Փող ես ծախսում, ապրանք ես առնում  ու վերարտադրում, այդ ապրանքը վաճառում ես նոր, ավելի բարձր գնով եւ մի քանի անգամ շատ փող է մտնում գրպանդ: Նպատակը փողն է: Սա գործողություն է, ընթացք ցածրից դեպի  բարձրը, իրականում՝ բարձրից, որ վեհ սերն է դեպի գետնաքարշ փողապաշտություն: Հետեւելով Շեքսպիրին, մեր Թումանյանը ցավով պիտի ասեր՝ «Փողի քսակը բարձրացնում է մարդու հասակը», այսինքն՝ գաճաճին դարձնում հսկա: Մարքսը գիտնական էր եւ ոչ բարոյախոս, գրող չէր, նկարիչ չէր, գեղագետ չէր, նա գիտություն է արել` բանաձեւելով հասարակական հարաբերությունները փողի հիմնավորվածությամբ, եւ, չգիտեմ, իր ներքին մարդը հասկացա՞վ արդյոք, թե աշխարհին ինչպիսի վտանգավոր գործիք է տալիս զարգացման գալիք քառուղիներում: Կարեւոր է նշել՝ այդ գործիքը ստեղծելիս նա հենվել է ոչ միայն իր տեսլականի, այլեւ, իբրեւ իրապաշտ ու խորատես հետազոտող, ամբողջ հասարակության, այն ժամանակ հատկապես եվրոպացիների արդեն բավականին ձեւավորված արդյունաբերական հարաբերությունների ընթացքի ու տրամաբանության վրա: Չէ, Մարքսը չհասակացավ իր գյուտի վտանգավորությունն ազնիվ ու հոգեղեն մարդկության համար, ինչպես ատոմային ռումբի իր նման հանճարեղ հայրերը չգիտակցեցին ինչ են անում, երբ, ճապոնական Նագասակի եւ Հիրոսիմա քաղաքների ատոմային ռմբահարումից հետո, ի վերջո հասկացան աշխարհը կործանող ինչպիսի գործիք են հրապարակ հանել, մեղա  ասացին եւ, որպես ապաշխարանք, դարձան մարդկային կյանքի ու իրավունքների պաշտպաններ:

Գիտեմ, չափազանցություն, մոլորանք կհամարեք իմ հետեւյալ միտքը, սակայն չեմ կարող չարտահայտել. մի ատոմային ռումբ  էլ փողն է, որ այս Երկիր մոլորակի վրա արդեն երկար ժամանակ սպանում է մարդու մարդեղությունը: Օրինա՞կ եք ուզում: Խնդրեմ. ազերա-թուրքական հսկա գաճաճի վերջին, բայց ոչ վերջին պատերազմը հայերիս դեմ՝ փող ու նավթի գործիքակազմով, ոչ առանց հայ ժողովրդի դարավոր կեղծ բարեկամ, մեր ռազմավարական կեղծ դաշնակից Թուրքիայի հետ դարից ավելի սիրախաղեր անող Ռուսաստանի հրահրումով եւ ուղղորդմամբ:

Երեւանի պետական համալսարանում ուսանելիս, որն այն ժամանակ կրում էր Մոլոտովի անունը, ես առաջին անգամ թեթեւակի ծանոթացա Կարլ Մարքսին՝ «տնտեսագիտություն» դասընթացի շրջանակում: Դասախոսը, որի ազգանունը բարեբախտաբար չեմ հիշում, այսօր եւս համատարած ու «գիտականորեն» շրջանառվող «մարքսիզմ-լենինիզմ» զուգահեռը շատերի նման ներկայացնում էր շրջափոխված, կարեւորելով ավելի Լենինին, քան Մարքսին, ուսանողներիս փորձելով հավատացնել, եւ առավել հիմարաբար, քան միամտաբար հավատում էինք, թե Մարքսից առաջ Լենին է եղել, իսկ Մարքսը  նրա ընդամենը շարունակությունն է: Այսպես մեզանում փոքրացվեց մեծն Մարքսի դերն  ու նշանակությունը հասարակագիտության նորագույն զարգացումներում եւ մինչեւ երկինք բարձրացվեց Լենին փաշան, շուտով էլ՝ Ստալին ու կոմունիստական կուսակցությունը, որ մեր գոյության շատ ասպարեզներում, նաեւ գրականության ու արվեստների գիտակցության մեջ հանգեցրեց տխուր, չասեմ ողբերգական հետեւանքների:

Համալսարանն իմ մակերեսային ու շփոթ «մարքսիզմով» ավարտելուց հետո ես շատ տարիներ ընկերություն արեցի օրինական եւ բարձրակարգ ակադեմիկոս Էդուարդ Աթայանի հետ, որը շրջապատված էր ոչ քիչ թվով անօրեն, պատահական ու պատեհապաշտ ակադեմիկոսներով եւ նրանց թոռոմած, ավելի քան խեղճամիտ ճյուղերով ու տերեւներով, որոնք ոտքով եւ ոչ գլխով էին մտել Ակադեմիա իբրեւ պաշտոնյաներ՝ մեծավ մասամբ բուհական ռեկտորներ, սովետիկոսներ, այս ու այնտեղ տնօրեններ, առանց լուրջ ու կարեւոր գիտելիքների: Հակոբ Պարոնյանը, «Ազգային ջոջերի» օրինակով, այժմ սրա ու նրա մասին կասեր՝ ընդամենը «մզկիթ մը շինել տված է»: Գոնե ինքը շիներ, այնինչ ուրիշի շինածը իրենով է արել, ժամանակակից տրամաբանությամբ՝ սեփականացրել է այլոց աշխատանքը, ավելի ժամանակակից՝  գրագողությամբ է զբաղվել, դառնալով օրենքով գող, որ այսօր շատ տարածված գործընթաց է: (Նկատի ունեմ մեր Ակադեմիայի ինձ ծանոթ հումանիտար բաժանմունքի որոշ անձանց): Հաճախ այցելում էի մետրոյի «Երիտասարդական» կայարանի հարեւանությամբ, Աբովյան փողոցում գտնվող նրա բնակարանը, եւ մենք երկար զրուցում էինք մշակութային հարցերից: Նրա պատվական տիկինը մեզ սուրճ էր մատուցում: Թեեւ շատախոս ու երկարաբան չէր, մեծ մասնամբ նա էր խոսում, իսկ ես լսում էի: Հայերիս մեջ, մանավանդ այն ժամանակ, Աթայանը արեւմտյան մշակույթի բացառիկ գիտակներից էր, նրա մտածումներում ապրում էր ոչ միայն Հայաստանը, այլեւ Եվրոպան: Հակառակ փոքրատառերի՝ մարդ էր մեծատառով, փիլիսոփա, լեզվաբան, գրականագետ, հայակենտրոն ու հայրենասեր ուսուցիչ: Մտորելով հայերիս բնորոշ գենետիկ հոգեբանության մասին, որ նրա սեւեռուն հետաքրքրություններից էր, հոդվածներից մեկում նկատեց. «Այդ երեւույթը մեզանում ոչ ոք այնքան խորն ու ամբողջական չի արտահայտել, որքան Կոմիտասը: Նա մեր գենն է»:

Մի օր հարցրի նրան. «Ի՞նչ կարծիք ունես Մարքսի մասին»: Թեթեւակի ժպտաց ու երկար լռեց: Հարցս առաջ տարա. «Չեմ հասկանում ինչո՞ւ է հնարել այդ «փող-ապրանք-փողը», մի՞թե  փողն իր համար այդքան կարեւոր է, սիրո՞ւմ էր փողը, շա՞տ փող ուներ…»:  Վերջապես Աթայանը պատասխանեց իրեն բնորոշ մեղմությամբ. «Մի նույնացրու Մարքսին հասարակության հետ, նրանք տարբեր են, ինչպես ֆիզիկականն ու հոգեւորը: Նա  հասարակության ֆիզիկական մարմինը, նրա արատները տեսավ իր հոգեւոր բարձունքից եւ արեց կարեւոր քննադատություն ու եզրակացություններ: Եթե, օրինակ, ուսումնասիրում ես ամբոխի հոգեբանությունը, չի նշանակում, թե դու ամբոխ ես: Ռիչարդ Երրորդն ու Մակբեթը Շեքսպի՞րն է…»: «Իհարկե ոչ» – ասացի ես: «Տեսնում ես, երբեմն ինչքան բարդ են, ոչ միանշան, գիտնականի եւ իր ուսումնասիրության նյութի հարաբերությունները,- շարունակեց նա:- Եվրոպայում գրեթե չկա քիչ թե շատ անվանի որեւէ փիլիսոփա, որը Մարքսից ինչ-որ բան սովորած չլինի»: Այս զրույցից ինձ առավել տեսանելի դարձան Մարքս երեւույթի դիմապատկերի իրական գունագծերը:

Այսուհանդերձ, դրանից հետո, առ այսօր «փողն» ինձ հանգիստ չի տալիս եւ մտահոգում է, երբ նայում եմ գեղարվեստական մշակույթին: Ընդհանրապես եւ մասնավորաբար տվյալ դաշտում ես ռոմանտիկ չեմ, գիտակցում եմ փողի կարգավորիչ դերն ու նշանակությունը հասարակական հարաբերությունների շրջապտույտում: Բայց ուզում եմ իմանալ՝ տարբերություն կա՞ արդյունաբերության եւ մշակույթի միջեւ, սրանք փողի նո՞ւյն օրենքներով եւ ընթացակարգով են հրապարակ գալիս՝ «փող-ապրանք-փող», մշակույթն արդյո՞ք ապրանք է, ինչպես, օրինակ, սառնարանը, վաճառվում է շուկաներո՞ւմ, փողագին ունի՞, ո՞վ է մշակույթի գնորդը՝ ֆիզիկական մարմի՞նը, թե՞ հոգին, ինչպե՞ս եւ ինչո՞վ է վարձատրվում՝ մի՞թե փողով, սպասարկում է այսօրական ցածր կյանքի՞ն, թե՞ մշտակա բարձր գոյությանը եւ այլն: Հարցեր ու դարձյալ ենթադրվող հարցեր:

Իմ  աչքերով որքան հնարավոր է ետ նայեմ:

Ահա քանդակագործ Ֆիդիասի (մ.թ.ա. 5-րդ դար) Պարթենոնի ու Զեւսի տաճարները զարդարող կերտվածքները, օլիմպիական Զեւսին պատկերող նրա արձանը համարվել է «աշխարհի յոթ հրաշալիքներից»: Մարդկությունը ինչպե՞ս է վարձահատույց եղել հանճարեղ հույնին: Փողո՞վ: Եթե դեռ փող չկար՝ ոսկո՞վ: Ոչ: Բարոյապես: Նրա անձն ու գործը հավերժացնելով, որ ամենաբարձր վարձատրությունն է, նրան սիրելով ու մեծարելով ոչ միայն իր հայրենիքում, այլեւ աշխարհանուն թանգարաններում, նրա «Դիոնիսոսը» Բրիտանական թանգարանի բնակիչ է, ուրիշ գործեր գտնվում են Լուվրում եւ այլուր: Նա դարձել է հունական արյունով, մտածողությամբ ու զգացմունքներով պատվավոր աշխարհաքաղաքացի: («Երեւանի պատվավոր քաղաքացի» կոչումը, որ ոչ միշտ ենք տեղին եւ ըստ արժանվույն շնորհում մերոնց, գուցե այստեղի՞ց է առաջացել):

Կաթողիկոս Սահակ Պարթեւն ու Վռամշապուհ թագավորը, որոնք ազգասեր հայեր էին, Հայաստանի ապագայով մտահոգ իմաստուն այրեր,  ուղղորդեցին իրենց հոգեհարազատ Մեսրոպ Մաշտոցին դեպի  հայ տառերի ստեղծումը: Մաշտոցը նրանց գին ասա՞ց իր աշխատանքի՝ հայերիս գրավոր գրականությունը սկզբնավորելու դիմաց, նրանց մտքով անցա՞վ նրան փողով կամ նյութական արժեքայնությամբ վարձահատույց լինել: Ոչ եւ ոչ: Երկու կողմի համար էլ գինն ու վարձը հայրենիքի գոյապահպանության գերագույն գիտակցությունն էր: Սահակ Բագրատունի իշխանը (խուլ ականջներիդ օղ արեք, ժամանակակից հայանման փողոցային իշխանիկներ) Մաշտոցի աշակերտ Մովսես Խորենացուն պատվիրեց հայոց պատմության մատյան գրել, նրանց միջեւ եւս փող, ոսկի ու բան չխաղաց: Ինչպես նաեւ Նարեկացու դեպքում եւ շատերի, մինչեւ Րաֆֆի, Թումանյան, Չարենց, Վարուժան, Սիամանթո, Կոստան Զարյան, որոնց աչքում փողը ձեռքի կեղտ էր: Ազգի հոգու վերնատունն էր առաջնային: Հիմա էլ Շեքսպի՞ր հիշեմ, Վերածննդի նկարիչների՞ն, Բա՞խ ու Բեթհովե՞ն… Այնքան գործեր եւ դեմքեր կան փողից դուրս, դրան հակառակ փաստագրելու: «Հայրենիքիս հետ» եւ ազգային հիմներգի հնչեղություն ունեցող «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծությունները ապրա՞նք են, շուկայական գին ունե՞ն, որ փողով առնես ու կախ տաս քո տան պատից իբրեւ զարդ: Շատ երեւույթներ հասկանալով չեմ հասկանում, բայց մի բան վաղուց հասկացել եմ. թեեւ, այո, փողի քսակը բարձրացնում է մարդու հասակը, նրան կուշտ-կուռ կերակրում, սակայն, եթե սիրում ես փողը եւ նրանով ղեկավարվում գրականության ու արվեստների մեջ, ի վերջո հանգելու ես սովի եւ լճացման: «Ես ձեզ ասում եմ՝ կըգա Ոգու սով, / Եվ դուք կըքաղցեք ճոխ սեղանի մոտ…/ Լրբենի ծաղրով արհամարհեցիք / Ոգու վառ զեղմունք – միտք ու երազանք, / Նյութի տաճարում արբած պարեցիք՝ / Մոռացած անմահ անհունի տենչանք…»:

Ավետիք Իսահակյանն այս միտքը հնչեցրել է հարյուր քսան տարի առաջ, բայց ներկայումս էլ խիստ արդիական բովանդակություն ունի:

Բախտով թե պատահմամբ ես քայլեցի գրականության, կերպարվեստի ու թատրոնի ճանապարհներով, որտեղ ինչ-որ չափով եղա գործողությունների մասնակից, ավելի շատ՝ ականատես վկա, եւ տեսա ու շարունակում եմ տեսնել, թե ինչպիսի ավերածություն  են գործում փողն ու շուկան գեղարվեստական մշակույթի ասպարեզում, խորացնելով մեր հոգու սովը,  մեզ դարձնելով դրանց գլխիկոր ու ծնկաչոք ստրուկներ, մթնեցնելով մեր HOMO SAPIENS-ի լուսավոր միտքը, զգացմունքներն ու բարոյականությունը:

Թումանյանը հաճախ է օգտագործել «հոգի» բառը, հատկապես քառյակներում: Ներողություն, սխալ ասացի՝ չի օգտագործել, նրանով ապրել է յուրաքանչյուր պահ: «Ես միշտ հոգի, տիեզերքի մեծ հոգու հետ…»: «Տիեզերքում աստվածային մի ճամփորդ է իմ հոգին… / Հեռացել է ու վերացել մինչ աստղերը հեռավոր, /Վար մնացած մարդու համար արդեն խորթ է իմ հոգին»: «Հոգին» նրա «տունն» է. «Արեւելքի եդեմներին իջավ պայծառ իրիկուն,/ Հեքիաթային պալատներում ըսպասում են իմ հոգուն./Ի՜նչ եմ շինում էս ցեխերում, աղմուկի մեջ վայրենի…/ Ա՜խ, թե նորից գըտնեմ ճամփան  դեպի էնտե՜ղ, դեպի տո՜ւն…»: «Հոգիս՝ տանը հաստատվել – Տիեզերքն է ողջ պատել./ Տիեզերքի տերն եմ ես,/ Ո՞վ է արդյոք նկատել»: Ես  փորձեցի  նկատել  ու հասկանալ: Ժամանակակից գերճշգրիտ սարքերը  չափակշռել են մարդուն մեռնելուց վայրկյան առաջ եւ վայրկյան հետո: Նա թեթեւացել է յոթ գրամով, հոգին է լքել նրան եւ մեկնել այնտեղ: Առիթ եմ ունեցել գրելու՝ այդ յոթ գրամանոց հոգին շատ ավելի ծանր է, քան  յոթանասուն կիլոգրամ կշռող ֆիզիկական մարմինը:

«Հոգի» բառի ածանցումներով բառերը հայերենում  շուրջ հարյուրն են, որ ինչպես մեր լեզվի բացառիկ հարստության վկայություններից է բազմաթիվ ուրիշ լեզուների համեմատությամբ, անգամ, օրինակ, աշխարհում լայնորեն շրջանառվող անգլերենի, այնպես էլ՝ այս բառիմաստի արյունակից հարազատության նշանային մի ապացույցը մեր ժողովրդի մտածողությանն ու հոգեկերտվածքին: Հոգի, որ շունչ է ու կյանք: Մարմնի կենդանությունը հոգին է: Մարդ ու անհատ: Բարոյական հատկություն մարդու մեջ: Գլխավոր էությունը:  Մարդու ներքին աշխարհը: «Լցված է անհուն իմ հոգին հիմա/ Շփոթ երգերով ու աղմուկներով (Չարենց): Հոգու չափ սիրելի անձ: Սուրբ հոգի: Հոգին ծախել կամ կորցնել – մեղք գործել: Հոգու ճանապարհը գտնել: Հոգու հաց» եւ այլն (Տե՛ս «Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարան», հատոր երրորդ, 1974, էջ 367-368):

Հազար տարի հետո էլ անիրականալի ֆանտաստիկա կլինի հասարակության բյուրավոր անդամներին հորդորել՝ Թումանյան դարձեք: Չեն կարող: Ոմանք թերեւս ի վիճակի լինեն, եթե հոգեւոր են ու տիեզերքի հեքիաթային պալատներում սպասում են նրանց: Ուզում եմ ասել՝ բարձր գրականությունն ու արվեստները ստեղծում են հոգեղեն մարդիկ հոգեւոր տանը, իսկ ցածրն ու գետնաքարշը՝ շուկաներում եւ առեւտրականների ձեռամբ, ոչ սիրտ ու հոգով: Այո, հնարավոր չէ, սխալ կլինի այս չգրված, մանավանդ մեր սահմանադրական դատարանի կողմից անընդունելի օրենքը պարտադիր եւ օրինաչափ համարել ամեն ստեղծագործողի համար:

Շարունակելի

ՆՈՐԱՅՐ ԱԴԱԼՅԱՆ