864 թ. ապրիլի 7-ին Շուշիում հիմնվել է Մարիամ Ղուկասյան օրիորդաց դպրոցը, որը եղել է կանանց կրթության սկիզբը Արցախում: Դպրոցի կառուցման համար հայությունը երախտապարտ է հայ հասարակական գործիչ, մանկավարժ Պետրոս Շանշյանին, նշանավոր գրող Պերճ Պռոշյանի ու տեղացի Հախումյան ամուսիններին։
Սկզբում դպրոցը գործել է Հախումյանների սեփական բնակարանից հատկացված հարկաբաժնում։ Տեսչուհի է ընտրվել Մ. Հախումյանը։ Նպատակն էր պատրաստել լուսավորյալ վարժուհիներ եւ մայրեր։ Ուսուցումը տարվել է հայերեն։ Ավանդվել են հայոց լեզու, ռուսաց լեզու, հայոց պատմություն, թվաբանություն, աշխարհագրություն, վայելչագրություն, ձեռագործություն, նկարչություն, երգեցողություն։ Մի քանի տարի գործելուց հետո փակվել է։ Վերաբացվել է 1876 թվականին, Ա. Սեդրակյանի ջանքերով, Հռիփսիմյան օրիորդաց դպրոց անվամբ։ Հետագայում նորից կրել է Մարիամյան անունը։ 1877 թվականին ունեցել է 4 ուսուցիչ, 70 աշակերտուհի։ 1884 թվականից անցել է միջնակարգ դասընթացի (13 ուսուցիչ, 171 աշակերտ)։ 1885 թվականին փակվել, 1886 թվականին վերաբացվել է որպես երկդասյան իգական դպրոց։ 1888-89թթ. ուսումնական տարում ունեցել է 199 աշակերտուհի։ Ուսումնական առարկաների թվում ավելացել են կրոնն ու բնական պատմությունը։ 1908-09 ուսումնական տարում ունեցել է 5 բաժանմունքՙ 218 սովորողով։ 1913 թվականին շուշեցի Ղուկասյան եղբայրները ի հիշատակ իրենց հանգուցյալ քրոջՙ Մարիամի, տեղի օրիորդաց դպրոցին հատկացրել են 200000 ռուբլի, Շուշիում գտնված իրենց տունը (40 հազար ռուբլի արժողությամբ), եւ դպրոցը կոչվել է Մարիամ-Ղուկասյան։ Բոլոր առարկաները դասավանդվում էին հայերեն, բացի ռուսաց պատմությունից եւ աշխարհագրությունից։ 1915 թվականին ուներ 320 աշակերտ։ 1917 թվականին լրիվ միջնակարգ դպրոց էր։ Գործել է մինչեւ 1920 թվականը։
