…Օրերս, հուլիսի 9-ին, երեկոյան 19:50 րոպեից Հայաստանի հանրային հեռուստատեսության եթերում ցուցադրվեց հայ թատերասերների ՝ արդեն մի քանի սերունդների համար մշակութային արժեք դարձած ներկայացում. խոսքը Հակոբ Պարոնյանի անվան Կոմեդիայի թատրոնի «Պահանջվում է ստախոս» ներկայացման մասին է:
1960-ական թվականներին ամբողջ աշխարհում մեծ ընդունելություն գտած հույն դրամատուրգ Դիմիտրոս Պսաֆասի համանուն ստեղծագործությունը բեմադրվել է շատ երկների թատրոններում: Հակոբ Պարոնյանի անվան Կոմեդիայի թատրոնը չէր կարող չանդրադառնալ այս՝ արդիական ասելիքով պիեսին եւ այն բեմադրվեց Գրիգոր Մկրտչյանի կողմից՝ Կարպ Խաչվանքյանի եւ թատրոնի լավագույն այլ արտիստների մասնակցությամբ: Եվ դա ստեղծել են այնպիսի արվեստագետներ, որոնք իրենց հետքն են թողել թատրոնի եւ Հայկական հեռուստաթատրոնի պատմության էջերում:
Բեմադրող ռեժիսորը եղել է Գրիգոր Մկրտչյանը, բեմադրող նկարիչը՝ Գրիշա Սահակյանը, բեմադրող օպերատորը՝ Միքայել Կճանյանը, օպերատորները՝ Լեւոն Գրիգորյանը եւ Գարիկ Թորոսյանը… Իսկ դրա հեռուստատեսային տարբերակի ռեժիսորը եղել է Հերբերտ Գասպարյանը: Էլ չենք ասում, որ հանդես է գալիս արտիստների մի ամբողջ աստղաբույլ, որոնցից բոլորի մասին կարելի է անվերջ խոսել: Սակայն ո՞վ կամ ի՞նչ կհասկանա այն իրավիճակից ,եթե հանկարծակի սկսում են ցուցադրել ներկայացում , եւ ցուցադրվելուց հետո հեռուստադիտողին չեն հրամցնում այն արվեստագետների անունները, որոնք ժամանակին ստեղծել են ներկայացումը: Մինչդեռ այն երեկ չի ծնունդ առել, ունի պատմություն: Իսկ այդ պատմության մասը կազմող արվեստագետներից մեկն էլ բեմադրող ռեժիսոր Հերբերտ Գասպարյանն է:
Հեռուստատեսության վարպետները երբեք նման բան չէին կարող թույլ տալ: Ինչո՞ւ որեւէ գործ ձեռնարկելուց առաջ հաշվի չեն նստում մեր վարպետների հետ, ովքեր կկարողանան իրենց խորհուրդներով ճիշտ հարթության վրա եւ ձեւաչափերի մեջ դնել ու մատուցել այդ արժեքը՝ տասնամյակների վաղեմության ներկայացումը:
Մենք դիմել ենք բեմադրող ռեժիսոր Հերբերտ Գասպարյանին, որպեսզի զրուցենք այս երեւույթի շուրջ:
–Պարոն Գասպարյան, ինչո՞վ կարելի է բացատրել, որ «Պահանջվում է ստախոս» ներկայացումը ցուցադրվում է Առաջին ալիքի եթերում ՝ առանց հեղինակին, բեմադրիչին եւ դերակատարներին հիշատակելու:
– Կուզենայի հարցին պատասխանել՝ գալով ավելի հեռվից: Հույն դրամատուրգ Դիմիտրոս Պսաֆասը ժամանակին գրել էր շատ գերժամանակակից պիես, որը բեմադրում էին աշխարհի շատ թատրոններում: Սա պիես է , թե ինչպես է մարդկային մեծագույն արատներից մեկը՝ ստախոսությունը դառնում մասնագիտություն:
«Պահանջվում է ստախոս» ներկայացումը նկարահանվել է երեք անգամ՝ իմ կողմից. մի անգամ նկարահանվել է ստուդիայում, երկրորդ անգամ «TOMSON» սեւ-սպիտակ սիստեմի շարժական կայանով, իսկ երրորդ անգամ՝ հեռուստատեսային տարբերակով, որի ռեժիսորը եղել եմ ես: Երբեք չէի կարող թույլ տալ ներկայացումը եթեր գնար առանց տիտրերի: Մեր այդ ժամանակվա պրոբլեմը կայանում էր նրանում, որ այն տարիներին՝ 1960-70-ական թթ., Հեռուստատեսությունում դեռ չկար շրիֆտ հասկացությունը, որ տառերով հավաքեին ստեղծագործական անձնակազմի, դերակատարների անունները. տառերը նկարվում էին նկարիչների ձեռքով, ինչը տեխնիկական մեծ դժվարությունների հետ էր կապված: Մենք մեր սեփական ներկայացումներում էր, որ կարողանում էինք մեզ թույլ տալ տիտրերը նկարել: Այդ պատճառով էլ, երբ նկարահանում էինք ներկայացումները բեմից՝ հեռուստատեսային շարժական կայանով (ПТС-ներ), այլեւս դժվար էր այդքան անուններ նկարելը՝ բառի բուն իմաստով: Մեր ղեկավարությունը որոշել էր, որ ПТС-ները կհաղորդվեն հաղորդավարների միջոցով, ովքեր ներկայացման սկզբում եւ վերջում կարդում էին այն ստեղծող արվեստագետների եւ բոլոր դերակատարների անունները: Լինում էր, բացում եւ փակում: Իսկ հետո դա դարձավ մոտեցում. ПТС-ների ժամանակ տիտրեր չէին գրվում: Հենց այս ժամանակ է նկարահանվել «Պահանջվում է ստախոս»-ը, ինչպես նաեւ շատ այլ ներկայացումներ:
Բայց այսօրվա տեխնիկական հնարավորությունները թույլ են տալիս, որ հաշված ժամերի ընթացքում այդ խնդիրը լուծում գտնի: Ավագ սերնդի արվեստագետներից եւ ռեժիսորներից դեռ կան մարդիկ, որոնք կարող են այդ հարցում իրենց նպաստը բերել: Ինչու , օրինակ, չպետք է հնչեն բեմադրող ռեժիսոր Գրիգոր Մկրտչյանի, բեմադրող նկարիչ Գրիշա Սահակյանի, բեմադրող օպերատոր Միքայել Կճանյանի, օպերատորներ ՝ Լեւոն Գրիգորյանի, Գարիկ Թորոսյանի անունները…
Բեմադրող ռեժիսոր Հերբերտ Գասպրյանը շատ լավ գիտեր, թե ովքեր են եղել ներկայացման ստեղծող վարպետները: Եվ ցանկացած պահի պատրաստ է աջակցելու, որպեսզի ամեն ինչ կազմակերպվի հավուր պատշաճի: Սակայն ,որպեսզի ներկայացնենք, թե մինչեւ ուր կարող է հասնել արժեքների հանդեպ քամահրական վերաբերմունքը, նշենք, որ «Պահանջվում է ստախոս» ներկայացումը ցուցադրելուց ընդամենը օրեր առաջ էլ Հերբերտ Գասպարյանը ստացել է մի զանգ:
–Ինձ զանգահարեց մի տղա եւ ասաց , որ ուզում են «Տաքսի, տաքսի» ներկայացման տեսագրությունը՝ առանց տիտրերի: Բայց չէ՞ որ, « Տաքսի, տաքսի» ներկայացման վրա ես մոնտաժել եմ բացումը եւ փակումը: Իսկ նրանք պատճառաբանում են, թե վրան լոգոյի նշանը կա: Եվ ես խիստ տոնով ասացի:
– «Հանկարծ չփորձեք առանց տիտրերի ներկայացումը եթերում ցուցադրել: Չի կարելի ներկայացում ցուցադրել՝ առանց բացման եւ փակման»:
Եվ ահա նույնն վերաբերմունքն էլ տեսանք «Պահանջվում է ստախոս» ներկայացման պարագայում:
Լուծումը լինելու էր այսպիսին: Ես մեկ առ մեկ կթելադրեի հեղինակի, բեմադրող ռեժիսորի, ներկայացումը ստեղծող մեր մյուս արվեստագետների անունները, իսկ վերջում վարագույրի վրա կգրվեին դերակատարների անունները՝ ծափահարությունների ներքո: Երբ մենք թատրոնների բեմերում նկարահանում էինք ներկայացումների հեռուստատեսային տարբերակները, հանդիսատեսի ծափերը ձայնագրում էինք նաեւ ա՛յդ նպատակով: Շատ ճիշտ բացում ու փակում կլիներ: Չի կարելի այդպես կուրորեն վերցնել ու ներկայացում ցուցադրել՝ առանց բացումի եւ փակումի, -ասում է բեմդրող ռեժիսորը:
Որպես լրագրող՝ խոսքս կուզեի ուղղել Հանրային հեռուստատեսության աշխատակիցներին: Այսօր մեր կողքին ապրում են մեծ վարպետներ, որոնց մասնագիտական խոսքի ու երկար տարիների վաստակի հետ պետք է հաշվի նստել: Մինչեւ ո՞ւր կարող է հասնել մշակութային արժեքների հանդեպ քամահրական այս մոտեցումը: Ինչպես կարող էիք իրենց թույլ տալ, որ հայտնի ներկայացումը եթերում ցուցադրվի առանց բացման եւ փակման: Մեր առջեւ վաստակաշատ արվեստագետ է , բազում սերունդներ կրթած մանկավարժ , բեմադրող ռեժիսոր: Եվ Հերբերտ Գասպարյանին ուղղում եմ հաջորդ հարցը.
–Մի դիտարկում եւս. մինչեւ «Պահանջվում է ստախոս» ներկայացման հեռուստատեսային տարբերակի ցուցադրվելը, մենք շարունակ գովազդով լսում էինք , թե «Հեռուստաթատրոնը» վերադառնում է եթեր: Այս ձեւակերպման մասին ի՞նչ կասեք:
-Մեկընդմիշտ պետք է տարանջատել «Հեռուստաթատրոնը » ПТС-ից:
Ես նորից կրկնում եմ, «Հեռուստաթատրոնը» Գրական-դրամատիկական հաղորդումների խմբագրությունն էր, որտեղ մենք ստեղծում էինք մեր սեփական ներկայացումները: Դա էր «Հեռուստաթատրոնը»: Իսկ թատերական ներկայացումը ՝ նկարահանված թատրոնի բեմից, դա արդեն այլ բան է: Դրանք այդ թատրոնների բեմադրություններն են, որոնք նկարահանվել են, ստեղծվել են հեռուստատեսային տարբերակներ: Եվ շնորհիվ հեռուստատեսության ֆենոմենալ ազդեցության, դրանք ժամանակին ձեռք են բերել մեծ համաժողովրդայնություն եւ որոշները պահպանվել են նաեւ սերունդերի համար:
Ուզում եմ առաջին հերթին նշել «Տաքսի, տաքսին», որովհետեւ տեղի ունեցավ մի յուրահատուկ երեւույթ. ներկայացումը հաղորդելուց առաջ Հակոբ Պարոնյանի անվան թատրոնի ղեկավարությունը որոշել էր 500-րդ ներկայացումից հետո այն հանել խաղացանկից: Եղավ չլսված մի բան. «Տաքսի, տաքսի» ներկայացումը եթեր տալուց հետո ստեղծվեց տարօրինակ իրարանցում: Ժողովուրդը համատարած պահանջում էր դիտել ներկայացումը կենդանի՝ արդեն իսկ թատրոնում: Եվ այստեղ է, որ տեղի ունեցավ , կարելի է ասել, հեռուստատեսության ֆենոմենը. «Տաքսի, տաքսի» ներկայացմումը խաղացին եւս մի 1000 անգամ՝ հանդիսատեսի պահանջով: Երբ Հայաստանի տարբեր մարզերում թատրոնը գնում էր հյուրախաղերի, նույնիսկ տոմս չէր ճարվում:
Շարժական կայանի միջոցով ստեղծված հեռուստատեսային տարբերակի ազդեցությունը տեսանք նաեւ Գրիգոր Մկրտչյանի «Պահանջվում է ստախոս» ներկայացման դեպքում, որից հետո այն շարունակեցին խաղալ թատրոնի բեմում: Իսկ Կարպ Խաչվանքյանն արտիստի իր տեսակով ու հմայքով , իսկապես, ֆենոմեն էր…
Իսկ այսօրվա իրողությունների պայմաններում ինձ են զանգհարում եւ ասում են, թե «Փնտրում ենք «Տաքսի, տաքսի» ներկայացումը, բայց առանց տիտրերի»…Սա քմահաճ ու արհամարհական վերաբերմունք է մեր վարպետների, մեր մեծանուն արտիստների հանդեպ:
Ես ուզում եմ ժամանակակից ռեժիսորներին մի խորհուրդ տալ, որ չի կարելի վարագույրը մոնտաժել «Հեռուստատթատրոնի» լոգոյի հետ, որովհետեւ դրանք նույն բանն են, բայց՝ տարբեր մտածողությամբ: Եթե , այնուամենայնիվ, չիմանալով մոնտաժում ես, դա դառնում է «ոճական խախտում»:
Այս ամբողջը թվում է մանրուք: Բայց անգամ ամենափոքր թվացող երեւությների հետեւում էլ ամենամեծ վտանգն է թաքնված լինում: Հեռուստատեսության պատմությունը այսօրվա աշխատակազմով չի սկսվում… Հայկական հեռուստեսությունն ունեցել է հիմնադիր մեծ վարպետներ, որոնց մասին կարող եք կարդալ Հեռուստատեսության ակունքներում կանգնած մեր անվանի թատերագետ, խմբագիր Վարսիկ Գրիգորյանի բազմաթիվ աշխատություններում:
Իմ հերթին՝ որպես լրագրող ուզում եմ հարց ուղղել. ինչո՞ւ, օրինակ, ռուսական «Կուլտուրա» հեռուստաընկերությունը,երբեք որեւէ բան չի փոխում երբ ցուցադրում է տասնամյակների վաղեմության ներկայացումները: Եվ սա էլ դեռ բավական չէ, մինչ այդ գործը ցուցադրելը հեռուստաէկրանին հայտնվում է թատերագետ, որը մանրամասն ներկայացնում է ե՛ւ այդ ներկայացման նախապատմությունը, ե՛ւ դրամատուրգին, ե՛ւ ռեժիսորին ու արտիստներին:
Եվ բեմադրող ռեժիսոր Հերբերտ Գասպարյանի դիտարկումն անչափ կարեւոր է այս առումով, նա, դիմելով Հայաստանի հանրային հեռուստեսության աշխատակազմին, ասում է.
-Դուք այդպիսով վերցրել եք հենց այդ քաղաքական գիծը՝ ջնջել անցյալը: Երբ «Հեռուստաթատրոնի» մասին խոսք է լինում, մոռանում են Կիմ Արզումանյանին, Մարատ Մարինոսյանին, Օլգա Մելիք-Վրթանեսյանին, Գրիշա Արզումանյանին, Ռեմ Սարգսյանին, Ավիկ Թորոսյանին, Թամարա Բիտյուտսկայա-Էլիբեկյանին, Հրաչյա Աշուղյանին, Կառլեն Վարժապետյանին, Էդիկ Բադալյանին, Ռուբեն Հախվերդյանին, Արշակ Մարգարյանին, Անտոն Աղայանցին, Իռա Օհանյանին…Իսկ եթե նրանց գումարենք նկարիչների , օպերատորների, խմբագիրների, երաժշտական ձեւավորողների, հնչյունային ռեժիսորների, ռեժիսորի ասիստենտների անունները, ապա դա կդառնա ստեղծագործողների մի ամբողջ բանակ: Բայց չէ՞ որ նրանք հեռուստատեսության վարպետներն են եղել, շատերն էլ եղել են ակունքներում կանգնած: Նույնն է թե մոռանանք, որ մեզանից առաջ եղել է Խորենացի, Ագաթանգեղոս… Ոչ, ամենեւին նպատակ չունենք մեր անցյալի հանճարների հետ համեմատվելու: Պարզապես երեւույթն է նույնը:
Բեմադրող ռեժիսորի խոսքերն ավելի մեծ հնչողություն են ստանում, երբ բացում ենք Հայաստանի հանրային հեռուստատեսության կայք -էջը , որտեղ Հեռուստատեսության պատմության բաժնում ոչ մի խոսք չկա «Հեռուստատթատրոնի» մասին:
…«Հեռուստաթատրոնի» գանձարանում յուրաքանչյուր բեմադրող ռեժիսոր իր ձեռագիրն ու ժառանգությունն է թողել: Տասնամյակների ընթացքում ստեղծվել են 800-ից ավելի հեռուստաներկայացումներ (ցավոք, շատերը ժամանակի տեխնիկական միջոցների սղության պատճառով չեն պահպանվել), որոնք ամեն շաբաթ՝ երկուշաբթի օրերին, կենդանի եթերում ցուցադրել են հայ եւ համաշխարհային գրականության ինչպես դասական, այնպես էլ ժամանակակից գործերը: Վերջերս էլ Հեռուստատեսության 65-ամյակի առթիվ մեծամասշտաբ միջոցառում էր, որտեղ եւս չխոսվեց «Հեռուստաթատրոնի» ժառանգության մասին, անգամ անունը չհնչեց: Բայց երբ տեղն է գալիս, սիրով ցուցադրում են որեւէ ներկայացում, այն էլ՝ այսպիսի դրսեւորումներով: Վկան՝ «Պահանջվում է ստախոս» ներկայացման մատուցման այս կերպն է:
«Հեռուստատթատրոնը» նույնպես մեր ժառանգությունն է, որին պետք է հոգածությամբ վերաբերվել: Դա եւս մեր անցյալն է: Իսկ որեւէ ժողովուրդ առանց իր անցյալը ճանաչելու ապագա չունի…
ՀԱՍՄԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆ
