Հայ Առաքելական Եկեղեցու պատմության էջերում մշտապես եղել են մարդիկ, ովքեր տեսել են նորոգության ճանապարհը և ունեին թարմ ու անվախ մտածողություն։ XIX–XX դարերի երեք մեծ կերտողներ՝ Երվանդ Տեր-Մինասյանը, Կարապետ եպիսկոպոս Տեր-Մկրտչյանը և Մաղաքիա Արքեպիսկոպոս Օրմանյանը, իրենց ժամանակին հնչեցրին այն խոսքը, որը այսօր էլ մեզ համար չափազանց արդիական է․
կրթություն, կանոնական կարգ և եկեղեցու բացություն դեպի ժողովուրդը։
Ա. Երվանդ Տեր-Մինասյանը խորապես համոզված էր, որ եկեղեցին պետք է լինի ժողովրդի կողքին՝ ոչ միայն որպես հավատքի ուսուցիչ, այլև որպես լուսավորության, մշակույթի և ազգային ինքնության պահպանման ուժ։ Նա զգուշացնում էր, որ փակվածությունն ու պասիվությունը վնասում են ոչ միայն եկեղեցուն, այլև ամբողջ հասարակությանը։ Եկեղեցին՝ որպես Աստծո ժողովուրդ, պիտի շնչի ժողովրդի կյանքով և առաջնորդի նրան դեպի ճշմարտություն։
Բ. Կարապետ եպիսկոպոս Տեր-Մկրտչյանը եկեղեցին տեսնում էր որպես կրթության և գիտելիքի ճառագայթման կենտրոն։ Նրա համար հոգևորականի նոր սերունդը պետք է լինի կրթված, գիտական մտածողությամբ, պատմությանը և մարդուն խորքից հասկացող։ Նա հավատում էր, որ գիտելիքը ոչ միայն լուսավորում է միտքը, այլ նաև կարգավորում է եկեղեցու ներքին կյանքը և զերծ է պահում անհաջողություններից ու կամայականություններից։
Գ. Մաղաքիա Արք. Օրմանյանը ամբողջ իր գործունեությամբ վկայում էր, որ եկեղեցու իրական համախմբումը սկսվում է կանոնական կարգի վերականգնումից։ Նրա համոզմամբ՝ եկեղեցու մեջ զորությունը ոչ թե արտաքին կառույցներում է, այլ կարգապահության, հավաքական որոշումների, սինոդալ կյանքի և Աստվածաշնչին հավատավոր հավատարիմ լինելու մեջ։
Եկեղեցական փոփոխությունը՝ միայն եկեղեցու ներքին գործ
Այս երեք մտածողների ուսմունքների կարևորագույն եզրերից մեկը այն էր, որ եկեղեցական բարեփոխումը կարող է ծնվել և զարգանալ միայն եկեղեցու ներսից։
Այն ճիշտ, հավատարիմ և լիովին կանոնական գործընթաց է, որը չի կարող պարտադրվել որևէ աշխարհիկ իշխանության կողմից, ինչքան էլ վերջինս փորձի իր ազդեցությունը տարածել հոգևոր կյանքի վրա։
Եկեղեցու կառուցվածքը հիմնված է Սուրբ Ավանդության վրա, իսկ նրա ինքնավարությունն արմատավորված է եկեղեցական կանոնների մեջ։
Աշխարհիկ իշխանության միջամտությունը միշտ խաթարել է եկեղեցու միասնությունն ու ծառայությունը, մինչդեռ եկեղեցական ինքնավարությունն ապահովում է նրա ազատությունը՝ սպասավորելու Աստծուն և ժողովրդին։
Այսօր, ինչպես անցյալում, մենք կոչված ենք հիշելու․
կանոնիկությունը ոչ թե ձևականություն է, այլ եկեղեցու առողջության, միասնության և ճշմարիտ ծառայության երաշխիքը։
Երբ եկեղեցին պահպանում է իր կանոնները, նրա կյանքի բոլոր հատվածներում հաստատվում է կարգ, խաղաղություն և ուժ։
Թեկուզ ժամանակները փոխվում են, բայց մեր դեռահաս Եկեղեցու առաքելությունը մնում է նույնը․
պահել հավատքի ժառանգությունը, կրթել ժողովուրդը, ապրել Սուրբ Ավանդությամբ և զորանալ կանոնի պահպանման մեջ։
Թող Տերը առաջնորդի մեր Սուրբ Եկեղեցուն դեպի միասնություն, կամք և հոգևոր վերածնունդ։
Աղոթքով՝ Տեր Հեթում քահանա Թարվերդյան
