Azgonline.am-ը սկսում է տպագրել պատմաբան, պատմական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սուրեն Սարգսյանի հոդվածաշարը նվիրված ՌԱԿ հիմնադրման 100-ամյակին, –
Նյութի երկրորդ մասը այստեղ – ,
ՆՅՈւԹ–3 ՀՈԴՎԱԾԱՇԱՐ
Սեփական ժողովրդի ցավով ապրող Մ. Ավետիսյանը չէր կարող երկար հեռու մնալ «Էրգրից», որտեղից տագնապալից լուրեր էին հասնում, մթնոլորտը գնալով լարվում էր: Թուրքական իշխանությունները պետական մակարդակով և Համիդիե գնդերի ձեռքով ամեն ինչ անում էին հայ ժողովրդին բնօրրանից զրկելու և ոչնչացնելու համար: 1893 թ. Մ. Ավետիսյանը նշանակվում է Սալմաստի. Խոյի, Ուրմիայի և Թավրիզի հայկական դպրոցների տեսուչ: Այստեղ նա նոր և առաջադիմական մեթոդներով արմատապես փոխում է դասավանդման մեթոդներն ու ձևերը: Խելամիտ գործունեությամբ ակտիվացնում է տեղի գաղթօջախը, հասնում է այն բանին, որ մարդիկ հոժարակամ մասնակցում են հասարակական կյանքին, արմենական մասնաճյուղեր է հիմնում Սալմաստում, Խոյում, Հավթանում, Ուրմիայում, Փայաջուկում, Թավրիզում: Ուշադիր Թուրքիայում ոչ հայանպաստ զարգացումներին հետևող գործիչը՝ անտեսելով ձերբակալվելու և խիստ պատժի ենթարկվելու իրական վտանգը՝ 1895 թ. տեղափոխվում է Վան և ստանձնում Արմենականի ղեկավարությունը և սկսում մտածել այն համահայկական կուսակցության վերածելու մասին, որովհետև համոզված էր, որ արևմտահայերը իրենք պետք է լուծեն իրենց հուզող հարցերը: Դժբախտաբար դեպքերը խոչընդոտեցին այդ մտադրության իրականացմանը:
Արմենականները զինատար խմբերով Սալմաստ-Դերիկ-Վան ճանապարհով սկսեցին զենք ու զինամթերք ներկրել «էրգիր»: Փորձությունների հաղթահարելով ճարպկորեն նրանք կարողանում են զգալի քանակությամբ զենք տեղափոխել Վան, 105 մարտական խումբ (մեկ խմբում 10-15 մարդ, 350 հրացան) ձևավորել, որի շնորհիվ վանահայությունը կարողացավ դիմակայել ոսոխին ու փրկվել 1896թ. կոտորածներից: 1896 թ. հունիսի 2-ի լույս 3-ի գիշերը Այգեստանի Ուրբաթ Առու վայրում թուրք զինվորների և աղի առևտրով զբաղվող քուրդ մաքսունենգ խմբի միջև տեղի ունեցած բախումը վերագրելով հայերին՝ իշխանությունները ձերբակալում են Վանի որոշ անվանի մարդկանց (Հ. Պարթևյան, Պ. Սոլախյան և Մ. Ավետիսյանի ավագ եղբայր` Կ. Թերլեմեզյան) և գիշերը քաղաքից հանելով գազանաբար սպանում են:
Հունիսի 3-ից կառավարիչ Սաադէդդին փաշան գործի դրեց ջարդի ծրագիրը:
Նախօրյակին Մ. Ավետիսյանը հրավիրում է բնույթով առաջին անգամ գումարվող կուսակցական ղեկավարների խորհրդակցական ժողով և փորձում ստեղծված իրավիճակից ելք որոնել և ժողովրդին փրկել կործանումից: Նա հիմնավորում է համագործակցության անհրաժեշտությունը և հայ կուսակցություն-ների տեղական առաջնորդները խոհեմաբար որոշում են միակամ գործել: Ավետիսյանի մանրակրկիտ ուսումնասիրությունների ու ձևաչափումների հիման վրա նախապես պատրաստած պաշտպանական ծրագիրը դաշնակցական Պետոյի (Ալ. Պետրոսյան) և հնչակյան Մարտիկի (Մ. Սարուխանյան) հետ համախորհուրդ, հունիսի 4-ից դրվում է գործադրության մեջ: 500-ից ավելի հայ ռազմիկներ դիրքեր են գրավում նախապես կառուցված 33 դիրք-պատնեշների վրա:
Հայկական թաղամասերը վերածվել էին ինքնապաշտպանական ճամբարի, իսկ ընդհանուր ղեկավար Ավետիսյանը` իսկական հրամանատարի: Պաշտպանվելու համար օգտագործվում էին բոլոր միջոցները: Կապ էր պահպանվում բոլոր դիրքերի հետ, անհրաժեշտության դեպքում օգնություն հասցվում թուլացող մասերին: Այգեստանը վերածվել էր անառիկ ամրոցի, որի յուրաքանչյուր բնակիչ լավ գիտեր իր անելիքը: Ինքնապշտպանությունը տևեց 1896 թ. հունիսի 3-ից 10-ը: Դա անհանգստացրեց թուրքական կառավարությանը և Վանի անգլիական հյուպատոս Ուիլյամին: Վերջինս մտավախություն ուներ, թե դա կարող է առիթ տալ սահմանակից Ռուսաստանի ռազմական միջամտությանը: Դրանից անհանգստացած Սաադէդդինը Ուիլյամի միջոցով Մ. Ավետիսյանին առաջարկում է հանձնվել: Զինվորական մարմինը մերժում է թուրքական այդ առաջարկը:
Ի վերջո համաձայնություն է ձեռք բերվում, որ հայ մարտիկները թողնեն Վանը` պայմանով, որ ճանապարհին չհետապնդվեն: Միջկուսակցական ժողովում որոշվում է, որ բոլորը միասին առաջ շարժվեն: Հնչակյան զինվերները առաջապահներ են ընտրվում, դաշնակցականները՝ հետնապահներ, իսկ արմենականները` անզեններին երկու կողմից պաշտպաններ: Սակայն ավելի ուշ արմենականները անզեն ժողովրդի հետ ճանապարհը շարունակում են մենակ: Անվերջ ընդհարումներից հետո խումբը մտնում է Խանասուրի դաշտ, որտեղ էր Բարդուղիմեոսի վանքը: Այստեղ դարանակալած մեծաքանակ թուրք զինվորներն ու քուրդ հեծյալները Շարաֆ բեկի գլխավորութլամբ հարձակվում են և սրի քաշում բոլորին, այդ թվում՝ Մ. Ավետիսյանին, որը թեև հնարավորություն ուներ խույս տալու մահից, սակայն անվեհեր առաջնորդը որոշում իր ժողովրդի հետ կռվել մինչև արյան վերջին կաթիլը և զոհվում (ընդամենը՝ 384 զոհ ունեցանք): Նրա պայծառ կերպարը հավերժ կմնա մեր ազատագրական շարժման պատմության մեջ և կոգևորի շատ սերունդների:
1896թ. Վանի ինքնապաշտպանական մարտերում ծանր կորուստներ կրած արմենականները համարյա լրիվ ուժազրկվեցին: Սակայն դա դարձավ դպրոց 1915թ. ինքնապաշտպաններ համար, որոնք փայլուն հաղթանակ տարան 1915 թ. Վանի հերոսական ինքնապաշտպանության գոյամարտում: Այսօր էլ Մ. Ավետիսյանի հերոսական կերպարը ոգեշնչում է շատերին, իսկ նրա հիշատակը վառ է մնում ապրողների սրտերում: Միայն, ցավոք, շատերը չգիտեն նրա մասին, որը կարելի է շտկել Մ. Ավետիսյանին նվիրված որևէ դպրոց, փողոց, հուշամեդալ կամ ինչ-որ մի այլ հաստատություն նրա անունով կոչելով:
