Վանի նահանգի Շատախ գավառի մասին ականատեսի վկայություններ քիչ կան։
Արմատներով շատախցի Սուրեն Կասյանը 2015 թվականին Հայոց ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտին է հանձնել իր հոր՝ Սերոբ Քոսյանի ձեռագրերը՝ պատմություն Շատախի, շատախցիների, նրանց կենցաղավարության, ավանդույթների և ցեղասպանության, գաղթի ճամփեքի, հայրենազրկման մասին։
Սերոբ Քոսյանը 70 տարեկանում է սկսել գրել իր հուշերը հայրենի Շատախի մասին՝ ինչպես էին ապրում մինչև ցեղասպանությունը, ինչպես ամբողջ գերդաստանից միայն ինքն ու քույրը՝ 12-ամյա Արշալույսը, ողջ մնացին, բայց գաղթի ճանփեքով անցնելիս քույրը մնաց Բերկրի գետի ալիքների մեջ։
16-ամյա Սերոբը մնաց մենակ, հասավ Արևելյան Հայաստան, ուժ գտավ իր մեջ, մեջքը շտկեց, ընտանիք կազմեց ու 70 տարեկանում որոշեց Շատախի պատմության մասին գրել, վերհիշելով հայկական բնակավայրերը՝ նաև ձեռքով Շատախի քարտեզը գծեց։
Էլինա Միրզոյանը ուսումնասիրել է Սերոբ Քոսյանի ձեռագրերը ու դրանց հիման վրա կազմել «Նորահայտ» Շատախը. Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած շատախցու հուշագրությունը» գիրքը։
Գրքում զետեղված են պատմական լուսանկարներ, ինչպես նաև՝ Շատախի քարտեզը։ Հեղինակը գրել է նաև Շատախի բարբառով, ինչի շնորհիվ մեզ թողել է 280-ից ավելի բարբառային բառ։
«Նորահայտ Շատախը. Հայոց ցեղասպանությունը վերապրած շատախցու հուշագրությունը» գիրքը բացառիկ հուշագրություն է։ Այն ոչ միայն շատախցիների, այլև ցեղասպանված մի ամբողջ ժողովրդի պատմությունն է, որի ողբերգական էջերում վերակենդանացել են մեր մտավոր արժեքները, բարբառները, մշակույթը, ավանդույթները, իր հողի վրա ապրած հազարավոր գերդաստանների կիսատ մնացած ճակատագրերը։
