Սա Նախիջևանի մասին հանրագիտարան է, որն ամբողջացնում է հայերի Հայրենիքի այդ մի կտոր հողի վերաբրյալ ամեն ինչ՝ սկսած ժայռապատկերներից, մինչև եկեղեցիներ ու գյուղեր. Արգամ Այվազյանի «Նախիջեւանի հայկական նյութական և հոգեւոր մշակույթի պատմական ժառանգությունը» գիրքն այսպես են գնահատում մասնագետները։
Թեքեյան կենտրոնում տեղի ունեցավ «Նախիջեւանի հայկական նյութական և հոգեւոր մշակույթի պատմական ժառանգությունը» ստվարածավալ, եռալեզու աշխատության շնորհանդեսը։
Լինելով նախիջեւանցի՝ Արգամ Այվազյանը դեռ նախորդ դարի կեսերից փաստահավաք առաքելություն է կատարել իր ծննդավայրում, որը 1921 թվականի Մոսկվայի պայմանագրով բռնակցվել է Ադրբեջանին։
1921 թվականի մարտի 16-ին Խորհրդային Ռուսաստանը և Թուրքիան Մոսկվայում կնքեցին պայմանագիր, ըստ որի՝ Նախիջեւանը հանձնվում էր Խորհրդային Ադրբեջանի խնամակալությանը։ Միջազգային իրավունքի տեսակետից դա միանշանակ ապօրինի պայմանագիր էր։ Երկու երկիր իրենց իսկ կողմից ինքնավար ճանաչված մի երրորդ պետության տարածք հանձնում էին մի չորրորդ պետության՝ Ադրբեջանին։
Ուշադրություն դարձրեք՝ Քեմալ Աթաթուրքը պայման է դրել, որ Թուրքիան Նախիջեւանը հանձնում է Ադրբեջանին՝ մի պայմանով, որ Ադրբեջանը ոչ մի դեպքում այն չի հանձնելու մի երրորդ պետության։
Պատմությունը կրկնվում է՝ 2021-ին Նախիջևանը բռնակցվեց Ադրբեջանին, 2023-ին՝ Արցախը, հիմա Սյունիքի հերթն է։
Նախիջեւանն Ադրբեջանին բռնակցելուց հետո ոչնչացվեցին 219 եկեղեցիները և Ջուղայի միջնադարյան խաչքարերի գերեզմանոցը։
«Թեքեյան» մշակութային միության նախագահ Ռուբեն Միրզախանյանը պատմեց, որ Երեւանի մաթեմատիկական մքենաների գիտահետազոտական ինստիտուտի տնօրեն Ֆադեյ Սարգսյանը և Երեւանի կոնյակի գործարանի տնօրենը գաղտնի կերպով Նախիջեւանից մեկ բեռնատար խաչքար են տեղափոխել Հայաստան։
Խաչքարերը բեռնատարի մեջ են դրել խորհրդային զինվորները։
Արգամ Այվազյանը եւս կործանումից փրկել է բազմաթիվ խաչքարեր ու կոթողներ՝ դրանց մասին թողնելով գրավոր փաստեր ու լուսանկարներ։ Այս աշխատությունը նա կազմել է իր նախորդ գրքերի հիման վրա, որոնք նախիջեւանյան ուսումնասիրություններ ու վավերագրություններ են։
Փաստավավերագրական նյութը ներկայացնում է Նախիջևանում մինչև 1998-ից 2006 թվականներն ընկած ժամանակահատվածում հրաշքով փրկված հայկական հուշարձանները՝ վանքեր, եկեղեցիներ, գերեզմաններ, խաչքարեր, կամուրջներ, որմնանկարներ, մանրանկարներ, կիրառական արվեստի նմուշներ։
Գրքում ներառված է հազարից ավելի լուսանկար։ Կից ներկայացված են տեղեկություններ, քարտեզներ՝ տվյալ շինության, եկեղեցու, պատմամշակութային կոթողի, բնակավայրի վերաբերյալ։ Դրանք պատմական վկայություններ են, որոնք ապացուցում են, փաստում են, որ Նախիջեւանը հայերի Հայրենիքն է, ադրբեջանցիները որքան էլ ջանացել են այնտեղից ջնջել, ոչնչացնել հայկական հետքը, միեւնույն է, չի ստացվել։
Արգամ Այվազյանի «Նախիջեւանի հայկական նյութական և հոգեւոր մշակույթի պատմական ժառանգությունը» գիրքը հրատարակվել է բարերար Գագիկ Մելիքյանի մեկենասությամբ։
