Կաուտիլյայի «Արտհաշաստրան» (մ.թ.ա. 322–298 թթ.) փայլուն և համապարփակ տրակտատ է միջազգային հարաբերությունների, հետախուզության և արդյունավետ կառավարման բոլոր ասպեկտների վերաբերյալ։ Նա միշտ ցանկացել է, որ իր թագավորը դառնա աշխարհակալ, և այդ պատճառով այս հանճարը եղել է գլխավոր խորհրդատուն ու նախարարը, ով օգնել է Հնդկաստանի առաջին կայսր Չանդրագուպտա Մաուրյային ընդլայնել իր թագավորությունը ողջ Հնդկաստանում և դրանից դուրս՝ ընդհուպ մինչև Աֆղանստան։
Քաղաքական գիտությունը, որը նա քարոզում էր, կոչվում էր «Ռաջադհարմա» (Թագավորի արդարամտություն) և «Նիտիշաստրա» (Էթիկայի գիտություն), իսկ վարքագծի էթիկական կուրսը դարձավ պետության ներքին և արտաքին քաղաքականության տարբերակիչ առանձնահատկությունը։
ԿԱՈՒՏԻԼՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՄԱՍԻՆ.
«Կաուտիլյան ինքն իրեն չէր ասում՝ «Պատրաստվի՛ր պատերազմի, բայց հուսա՛ խաղաղություն», այլ ասում էր՝ «Պատրաստվի՛ր պատերազմի և ծրագրի՛ր նվաճում»»։
Որպես քաղաքական ռեալիստ՝ Կաուտիլյան ելնում էր այն կանխավարկածից, որ յուրաքանչյուր ազգ գործում է, ձգտելով առավելագույնի հասցնել իր իշխանությունն ու սեփական շահերը, և հետևաբար բարոյական սկզբունքները կամ պարտավորությունները քիչ ուժ ունեն կամ ընդհանրապես ուժ չունեն ազգերի միջև գործողություններում։
Թեև դաշնակից ունենալը լավ է, դաշինքը կգոյատևի միայն այնքան ժամանակ, քանի դեռ այն համապատասխանում է թե՛ դաշնակցի, թե՛ սեփական շահերին, քանի որ.
- «Դաշնակիցը ձգտում է ապահովել իր սեփական շահերը միաժամանակյա աղետների և թշնամու հզորության աճի դեպքում»։
Պատերազմը կամ խաղաղությունը լիովին կախված են սեփական շահերից կամ սեփական թագավորության օգուտից.
- «Պատերազմն ու խաղաղությունը դիտարկվում են բացառապես շահի տեսանկյունից»։
Դաշնակիցը պահպանվում է ոչ թե բարի կամքի կամ բարոյական պարտավորության պատճառով, այլ որովհետև նա ուժեղ է և կարող է առաջ մղել ինչպես իր, այնպես էլ դաշնակցի շահերը, քանզի.
- «Երբ մարդն ունի բանակ, նրա դաշնակիցը մնում է բարեկամական, կամ նույնիսկ թշնամին է դառնում բարեկամական»։
Ինչպես ժամանակին ասել է Չանակյան (Կաուտիլյան). «Յուրաքանչյուր ընկերության հետևում թաքնված է որոշակի շահախնդրություն»։
Արա Պողոսյան, քաղաքագետ
