Հաշվի առնելով, որ հարևան հանրապետությունում շարունակվում են «Արևմտյան Ադրբեջան» (այսինքն՝ մեզ մոտ՝ Հայաստան) վերադառնալու թեմայով համաժողովները, և որ Ալիևը պաշտոնապես պահանջել է հայկական ռեժիմից տրամադրել 300 հազար ադրբեջանցիների վերադարձի հստակ ժամկետ, ինչպես նաև հիմնվելով այն փաստի վրա, որ չի եղել Ալիևի որևէ հրաման, որը Հայաստանում նրա դեսպանը չկատարի՝ տրամաբանական կլիներ հարց տալ. իսկ կոնկրետ ո՞ւր են վերադառնալու ադրբեջանցիները։
Եթե վերցնենք միայն նախնական թիվը՝ 300 հազար (իսկ ոմանք ասում են, որ իրենց սերունդների հետ միասին նրանք հիմա 1 միլիոն են), և հաշվի առնենք, որ Հայաստանում միջին վիճակագրական գյուղն ունի 1000 բնակիչ, դա նշանակում է, որ մենք պետք է ազատենք մոտ 300 գյուղ։ Վերցնենք այս թվի 1/3-ը՝ 100 գյուղ։ Ո՞ր գյուղերն են վերադառնալու ադրբեջանցիները։
Տրամաբանական է ենթադրել, որ, ամենայն հավանականությամբ, այն շրջաններ, որտեղ նրանք ապրում էին մինչև 1988 թվականին Հայաստանից իրենց ելքը։ Ահա Հայաստանի ադրբեջանաբնակ գյուղերի քարտեզը մինչև 1988 թվականը։
Ադրբեջանցիները հատկապես կոմպակտ բնակվում էին Սևանա լճից արևելք ընկած հատվածում և Սյունիքում՝ Կապան – Գեղի հատվածում։ Այս երկու շրջաններում, ամենայն հավանականությամբ, կառաջանա ադրբեջանական բնակչության կոմպակտ բնակեցման տարածք։ Ալիևը խոսում է հենց Սևանի արևելյան ափի մասին։ Եվ ամենատրամաբանականն այն է, որ հենց Կապանի և Գեղիի հատվածում այդ գյուղերը Նախիջևանը կմիացնեն Ադրբեջանին։ Իսկ հետո հարևանների մոտ օրինական հարցեր կառաջանան. ինչո՞ւ պետք է ադրբեջանական գյուղերն իրենց հայրենակիցներից կտրված լինեն բոլշևիկների կողմից անարդարացիորեն գծված Հայաստանի սահմանով։ Եվ այդ անարդարությունն արագ կուղղեն։
Մի՛ հավատացեք ինձ, մի՛ հավատացեք ոչ մեկին։ Նայե՛ք քարտեզին և նայե՛ք փաստերին։ Չի եղել Ալիևի այնպիսի հրաման, որը նրա դեսպանը չկատարի։ Նա հաստատ կկատարի։ Իսկ նրանք պահանջում են վերադարձ Հայաստան և արդեն ձևավորել են Հայաստանի ադրբեջանական համայնքի ղեկավարություն։
Նայե՛ք քարտեզին։ Անջատե՛ք 1-ին ալիքը, դո՛ւրս եկեք հիպնոսից։ Մտածե՛ք, բարեկամներ, մտածե՛ք։
Մեզ կարող է փրկել միայն ձեր բանականությունը։ Մենք ունենք 3 շաբաթ։
Արթուր Խաչիկյան, ԱՄՆ Սթենֆորդի համալսարանի քաղաքագիտության դոկտորուր Խաչիկյան, քաղաքագետ
