Արագածոտնի մարզի Լուսագյուղ գյուղում է գտնվում քրիստոնեական ամենավաղ շրջանի կառույցներից մեկը 4-րդ դարով թվագրվող Մխեի վանքը: Ինչպես լեռնալանջերին կաուցված մնացած սրբատեղիները, այպես էլ այս վանքը իրականության մեջ երբեմն անվանում ենք Կարմիր վանք:
Ներկայումս կանգուն է արևելյան կողմի խորանների հատվածը: 1983թ. այստեղ հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի կողմից մասնակի պեղումներ են կատարվել, որի շնորհիվ բացվել են շինության հիմքերը: Կան հնագույն շրջանի (IV-VI դարեր) կնիքը կրող զարդանախշերով քարեր: Դատելով կառուցման ենթադրվող ժամանակաշրջանից, այն պատկանել է Գնթունյաց իշխանական տանը:
Ցավոք այս եզակի վանական համալիրը ժամանակի ընթացքում խոնարհվել է: Ըստ չճշտված աղբյուրների այն առաջին լուրջ վնասները կրել է մոնղոլ-թաթարական արշավանքների արդյունքում: Իսկ 1605 թվականի պարսից Շահ Աբաս առաջինի կազմակերպած բռնագաղթի արդյունքում դատարկվեց նաև Լուսագյուղի տարածքում գտնվող բնակավայրը, որի արդյուքում սրբավայրը մնալով բացիթողի վիճակում աստիճանաբար ավերվեց:
1828-1829 թթ. Արևելյան Հայաստանի վերաբնակեցման արդյունքում վերաբնակեցվեց նաև Լուսագյուղը, Մխեի վանքն էլ դարձավ սրբատեղի չնայած իր անմխիթար վիճակին:
Պահպանված խորանի մի հատվածում գյուղացիները առանձնացրել են մի հատված, որտեղ մշտապես մոմավառություն են կատարում:
Այն իրարկե նաև որոշակի տուրիստկան գրավչություն ունի. Հատկապես գրավիչ է Վանքի գտնվելու վայրը. Ծաղկունյաց լեռնազանգվածի փեշերի անտառաշատ հովտում, այս համգամանքը ևս լրաչացուցիչ գրավչություն է ապահովում:
Ի դեպ վանքը ամբողջովին կառուցված է եղել շրջանում հայտնի լեռքար քարատեսակից, որը իր տեսքով շատ նման է բազալտին, բայց ի տարբերություն բազալտի թեթև հարվածից շուտ փշրվում է:
Լուսագյուղցիների շրջանում կա տարածված մի հետաքրքիր տեսակետ, ըստ որի պահպանված խորանի այդ կամարաձև հատվածը չի փլվել և չի փլվում, որովհետև իր վրա կրում է սրբավայրի մոգական զորությունը:
