Ամենուրեք տիրում էր քաոսական դրություն, իսկ նա ամենից կարևոր ու ստիպողական գործը համարում էր իր սեփական իշխանությունն ամրապնդելը: Նախ և առաջ հեռացրեց այն պետական անձանց, որոնք կազմակերպել կամ հեշտացրել էին իր իշխանության գալը:
Նա հեռացրեց այն ամեն զորավարներին, որոնք անկախ մտքի կամ ինքնուրույն գաղափարի ամենափոքրիկ տրամադրություն էին ցույց տալիս, իսկ նրանց տեղը նշանակեց իրեն նվիրված նորաթուխ երիտասարդների: Ոստիկանական մի նոր բանակ ստեղծեց, որ իսկական բանակի չափ էր, բայց ավելի լավ զինված, ավելի լավ հագնված ու ավելի կուշտ, որովհետև սրանց նկատմամբ հատուկ հոգատարություն էր ցուցաբերում, որ միշտ պատրաստ լինեն իրեն պաշտպանելու և անձնվիրությամբ ծառայելու: Ու որպեսզի ապահով լինի բոլորի մեջ փոխադարձ անվստահության ու կասկածամտության թույն էր սերմանում:
Նա լցրել է դատարաանական ատյանները այնպիսի մարդկանցով, որ գաղափար անգամ չունեին իրավաբանությունից և օրենքներից: Դրանց ձեռքով բանտարկել է տալիս մարդկանց և դատավճիռներ է արձակում ըստ իր քմահաճության:
Ներքին քաղաքականության մեջ, որպեսզի մարդկանց մոռացնել տա իրենց համար անտանելի դրությունը, բոլորին գրգռում է իրար դեմ, առաջ բերում երկպառակություն, մեկին լարում կամ նետում մյուսի դեմ։
Շնորհիվ այս անմիտ և հանցավոր խաղի նա կորցրել է իր ամենագեղեցիկ գավառները…
Ու չնայած պարտություններին ու տապալումներին նա զարդարում է այդ պարտությունների պատասխանատուների կուրծքը շքանշաններով, ապահովում նրանց բարձր ռոճիկներով ու թոշակներով, ավելի հեշտացնելու համար այդ մարդկանց գործողությունները տալիս է նրանց բարձր պաշտոններ: Պետական խորհուրդը դարձրել է ձրիակերների մի խումբ, և եթե մի որևէ անձ թույլ տա իրեն նրա այդ հաճախորդներին քննադատության ենթարկել կամ նրանց հրաժարականը պահանջել, ապա այդպիսի մեկին իսկույն ջախջախում է կամ բանտարկում ու դատապարտում…
Իշխանության գալու օրից նա երկիրը դարձրել է մի ընդարձակ բազար, որտեղ բոլորը խիղճ են վաճառում. հայրը մատնում է որդուն, կինը դավաճանում է ամուսնուն, վաղեմի ընկերը կոխ տալով է անցնում իր ընկերոջ դիակի վրայով:
…Մարդ մնում է զարմացած, թէ ինչպե՞ս կարելի է, որ մի մարդ՝ առանց կրթության, առանց մինչև անգամ տարրական գաստիարակության, հասնի մի այնպիսի ընդունակության, որ կարողանա շահագործել մի ամբողջ ժողովուրդ:
…Պարտքերի մեջ թաղված երկրում, որ պատերազմում ամոթալի պարտությունից հետո ավելի ամոթալի հաշտություն կնքեց, որտեղ ժողովրդի կեսն աղքատ է, նա իր ծախսերը հասցրել է ֆանտաստիկ գումարի, որ գերազանցում է ամենամեծ թագակիրների հասույթները: Փող է հարկավոր այդ մարդուն, որովհետև փողով է նա տիրապետում մյուսներին…
Մի հարվածով նվաստացնում, տապալում է ամենաքաջ մարդկանց, որոնք իրավունք ունեն ստանալու շքանշաններ, իսկ նրանց փոխարեն հանկարծ բարձրացնում է այնպիսիներին, որ զուրկ են ամեն արժանավորութիւններից:
Այս թագակիր եղեռնագործի համար պակաս չեն աջակիցներ ու գործակիցներ ոչ միայն իր շրջապատում, այլև եվրոպաներում:
…Պատերազմում պարտություն անգամ նա հաջողեցրեց օգտագործել իր օգտին ու, խառնաշփոթությունից օգտվելով, հեռացնել իր համար կասկածելի կամ ավելի ուղիղ ասած ազատամիտ մարդկանց:
Նա գիտակցում է, որ իր ստեղծած այդ տեսակ պետական համակարգը պիտի տանի երկիրը կործանման, սակայն իր պետության ապագայի հարցը նրա մոտ կարևորություն չունի՝ ինձնից հետո թեկուզ ջրհեղեղ…
Ի՞նչ ընդունակություն այս փոքրիկ, հիվանդոտ ու խաբուսիկ հայացքով մարդու մեջ: Առաջին անգամից թվում է նա հրապուրիչ, փաղաքուշ ու թովիչ: Բոլոր իր ունկդրությունների ժամանակ նա գանգատվում է, թէ ինքն անզոր է, ցավալիորեն չի կարողանում իր ուզածի չափ բարիք անել և ամբաստանում է իր շրջապատը: Ինձ շրջապատողները անընդունակ, շահամոլ ու փառատենչ են՝ ասում է նա՝ չնայած նա ինքն է իրեն շրջապատ ընտրել դրանց: Նա աշխատում է հավատացնել, թէ միշտ ներողամտություն է քարոզում, բայց աններողամիտների վատթարագույնը հենց ինքն է: Նա առերես ցույց է տաիս բարեպաշտություն, բայց ոչ Աստծուն է հավատում և ոչ սատանային:
Նա հանդիսավոր երդումներով խոստումներ է տալիս, բայց նրա հետին միտքն է դրանցից ոչ մէկը չկատարել: Նա միայն մի նպատակ ունի՝ խաբել իր խոսակցին: Քինոտ ու դաժան է նա և միևնույն ժամանակ վախկոտ, մշտապես հալածվում է երևակայական վտանգներից ու ցնորքներից: …Այսպես մի կողմից գիշակեր արծվի սրատեսությւն, մյուս կողմից թուլասրտություն՝ հակասությունների մի կատարյալ խառնուրդ:
Կույր ու խռովասեր քաղաքագետները հանցավոր անտարբերությամբ չտեսնելու են տալիս, թե ինչպես է այս վատանուն մարդը իր խեղճ ժողովրդին նետել թշվառության գիրկը: Ոչ մեկ իր նախորդներից չի կորցրել այնչափ հողեր, ինչքան նա, բայց այդ դեռ բավական չէ՝ անդամահատության պրոցեսը դեռ շարունակվում է:
Նա անբարոյականացրել է իր երկիրը և հասցրել մինչև այնտեղ, որ վաղ թե ուշ անխուսափելիորեն ավար պիտի դառնա առաջին հարձակվողին: Եվ դա միայն մի քանի տարիների հարց է:
Այս տողերը գրվել են 1907 թվականին, այլ ոչ 2025 թվականին, գրվել են հայակեր սուլթան Աբդուլ Համիդի մասին, որ գահընկեց է արվել 1909 թվականին հեղաշրջման անհաջող փորձից հետո:
Վարդան Բալյան, քաղաքագետ
