24 ապրիլի, 2026 թ.
Հայոց եկեղեցու պահպանության համահայկական խորհուրդը տեղեկացնում է, որ Գերաշնորհ Տեր Պարգև արքեպիսկոպոս Մարտիրոսյանը պաշտոնական դիմում է հղել Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների նախագահին, ԱՄՆ Սենատի և Կոնգրեսի անդամներին, Հռոմի Պապին, ինչպես նաև քրիստոնեական եկեղեցիների ու միջազգային ազդեցիկ կազմակերպությունների ղեկավարներին՝ նրանց ուշադրությունը հրավիրելով Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցած տարածքներում հայկական քրիստոնեական հոգևոր և մշակութային ժառանգության շարունակական ոչնչացման վրա։
Դիմումում Պարգև Սրբազանը շեշտում է, որ խոսքը միայն հայկական ժառանգության մասին չէ, այլ համաքրիստոնեական և համամարդկային արժեք ներկայացնող սրբավայրերի, եկեղեցական կոթողների, գերեզմանատների, խաչքարերի և պատմական հիշողության պահպանության մասին է։ Նա փաստական հիմքերով ներկայացնում է միջազգային կառույցների արձանագրած և ակադեմիական մշտադիտարկմամբ հաստատված տվյալները՝ ընդգծելով, որ հայկական քրիստոնեական ներկայության նյութական վկայությունները տարածաշրջանում ենթարկվում են համակարգված ոչնչացման։
Ստորև ներկայացվում է դիմումի ամբողջական հայերեն տեքստը.
«Խորին հարգանքով դիմում եմ ձեզ մի ողբերգության առնչությամբ, որը վերաբերում է ոչ միայն հայ ժողովրդին, այլև ամբողջ քրիստոնեական աշխարհին։ Ադրբեջանի վերահսկողության տակ անցած տարածքներում շարունակվում է հայկական քրիստոնեական մշակութային և հոգևոր ժառանգության ոչնչացումը՝ եկեղեցիների, գերեզմանատների, սրբավայրերի, եկեղեցական ճարտարապետության հուշարձանների և այդ հողի վրա քրիստոնեության բազմադարյա ներկայությունը վկայող այլ սրբազան կոթողների դեմ։
Առանձնակի ահազանգող է նաև այն փաստը, որ վերջին օրերին Ստեփանակերտում մեկը մյուսի հետևից հիմնահատակ ավերվել են երկու եկեղեցիներ՝ Սուրբ Հակոբ եկեղեցին և քաղաքի գլխավոր սրբավայրը՝ Աստվածամոր Սուրբ Հովանի Մայր Տաճարը։ Այս նոր հարվածները վկայում են, որ խոսքը այլևս ոչ թե առանձին վանդալիզմի դեպքերի, այլ հայկական քրիստոնեական հոգևոր ու պատմամշակութային ներկայության նյութական վկայությունների հետևողական և նպատակային վերացման մասին է։
Մեզ համար սա քաղաքական հռետորաբանության հարց չէ և ոչ էլ պատմական վեճի թեմա։ Սա սրբությունների պահպանության հարց է, պատմական ճշմարտության պաշտպանության հարց, սերունդների հիշատակի հանդեպ պատասխանատվության հարց և այն հոգևոր ժառանգության պահպանության հարց, որը պատկանում է ոչ միայն մեկ ազգի, այլև ողջ քրիստոնեական քաղաքակրթությանը։
2021 թվականի դեկտեմբերի 7-ին ՄԱԿ-ի Արդարադատության միջազգային դատարանը պարտավորեցրեց Ադրբեջանին ձեռնարկել բոլոր անհրաժեշտ միջոցները՝ կանխելու և պատժելու հայկական մշակութային ժառանգության դեմ ուղղված վանդալիզմի և պղծման գործողությունները, ներառյալ եկեղեցիների, պաշտամունքի վայրերի, հուշարձանների, գերեզմանատների և արտեֆակտների նկատմամբ։ ՄԱԿ-ի բարձրագույն դատական ատյանի նման որոշումն ինքնին վկայում է այն մասին, թե որքան լուրջ և իրական էր ճանաչվել հայկական ժառանգությանը սպառնացող վտանգը դեռևս այդ ժամանակ։
2022 թվականի մարտի 10-ին Եվրոպական խորհրդարանը իր պաշտոնական բանաձևով վճռականորեն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղում հայկական մշակութային ժառանգության ջնջման և ժխտման քաղաքականությունը և հաստատակամորեն պահանջեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ին տրամադրել անարգել մուտք Ադրբեջանի վերահսկողության տակ գտնվող հուշարձաններին։ Սակայն ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն 2025 թվականի դեկտեմբերի 21-ի իր պաշտոնական հայտարարությամբ արձանագրել է, որ տեղում առաքելություն գործուղելու համար դեռևս սպասվում էր միայն Ադրբեջանի պատասխանը՝ չնայած բազմակի դիմումներին։ Սա նշանակում է, որ սրբավայրերի և հուշարձանների վիճակի անկախ միջազգային գնահատումն առ այսօր ամբողջ ծավալով չի իրականացվել։
Միևնույն ժամանակ, անկախ ակադեմիական արբանյակային մշտադիտարկման ծրագիրը՝ Caucasus Heritage Watch-ը, որն իրականացվում է Քորնելի և Փերդյուի համալսարանների հետազոտողների կողմից, ԱՄՆ Միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովին ներկայացված գրավոր վկայություններում հայտնել է, որ 2021 թվականից ի վեր Ադրբեջանը ոչնչացրել է ժառանգության 14 օբյեկտ, վնասել ևս 14-ը, իսկ 30 օբյեկտ գտնվում է վնասման կամ ոչնչացման անմիջական վտանգի տակ։ Արդեն իսկ փաստագրված դեպքերից են Շուշիի Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու՝ հայտնի Կանաչ Ժամի ավերումը, որը տեղի է ունեցել 2023 թվականի դեկտեմբերի 28-ից մինչև 2024 թվականի ապրիլի 4-ն ընկած ժամանակահատվածում, ինչպես նաև Շուշիի Ղազանչեցոց գերեզմանատան ամբողջական ոչնչացումը, որը արբանյակային լուսանկարներով արձանագրվել է 2024 թվականի ապրիլին։
Այս փաստերը խորագույն ցավ են պատճառում հատկապես այն պատճառով, որ խոսքը պարզապես հին քարերի կամ ճարտարապետական հուշարձանների մասին չէ։ Խոսքը աղոթքի վայրերի, ժողովրդի հավատքով սրբագործված սրբությունների, դարերով պահպանված քրիստոնեական կյանքի կենդանի հետքերի մասին է։ Երբ ոչնչացվում են նման սրբավայրեր, ավերվում է ոչ միայն մշակութային լանդշաֆտը, այլև հարված է հասցվում հոգևոր հիշողությանը, պատմական ժառանգականությանը և տարածաշրջանում քրիստոնեական ներկայության վկայությանը։
Առանձնակի մտահոգիչ է նաև այն, որ այս խնդիրը արդեն արձագանք է գտել միջազգային քրիստոնեական աշխարհում։ Եկեղեցիների համաշխարհային խորհուրդը 2026 թվականին հրատարակել է հատուկ ժողովածու՝ նվիրված դավանանքի ազատությանը և Արցախի հայկական կրոնական, մշակութային և պատմական ժառանգության պահպանությանը։ Այդ հրատարակության մեջ հստակ նշվում է, որ այն արձագանք է 2023 թվականի իրադարձություններից հետո հայկական բնակչության բռնի տեղահանությանը և տարածաշրջանի հայկական սրբությունների ու մշակութային ժառանգության նկատմամբ կախված լրջագույն սպառնալիքներին։
ԱՄՆ Միջազգային կրոնական ազատության հանձնաժողովի՝ USCIRF-ի 2026 թվականի զեկույցում ևս նշվում է, որ հայկական կրոնական ժառանգության ոչնչացման հարցը բարձրացվել է ԱՄՆ Կոնգրեսում, և ամերիկացի օրենսդիրները հատուկ ուշադրություն են հրավիրել տարածաշրջանում հայկական կրոնական օբյեկտների ավերման վրա։ Սա նշանակում է, որ լուրջ միջազգային արձագանքի համար անհրաժեշտ փաստական հիմքն արդեն գոյություն ունի։ Սակայն դեռևս բացակայում է բավարար չափով հստակ, հետևողական և գործուն արձագանքը։
Ուստի խորին հարգանքով խնդրում եմ ձեզ ամենայն լրջությամբ ուշադրություն դարձնել Ադրբեջանի վերահսկողության տակ գտնվող տարածքներում հայկական քրիստոնեական ժառանգության շարունակական ոչնչացմանը։
Խնդրում եմ բարձրացնել ձեր ձայնը այն սրբությունների պաշտպանության համար, որոնք պատկանում են ոչ միայն հայ ժողովրդին, այլև ամբողջ քրիստոնեական աշխարհին և մարդկային քաղաքակրթության ընդհանուր ժառանգությանը։
Խնդրում եմ ձեզ՝
ա) հստակ և հրապարակային բարոյական ու իրավական գնահատական տալ հայկական եկեղեցիների, գերեզմանատների, խաչքարերի և քրիստոնեական այլ հուշարձանների շարունակվող ավերմանը,
բ) աջակցել ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և այլ իրավասու միջազգային կառույցների անհապաղ ու անարգել մուտքի պահանջին դեպի այդ սրբավայրերն ու հուշարձանները,
գ) նպաստել տարածաշրջանում հայկական կրոնական և մշակութային ժառանգության վիճակի մշտադիտարկման միջազգային կայուն մեխանիզմի ստեղծմանը,
դ) օգտագործել ձեր բոլոր հասանելի քաղաքական, դիվանագիտական, հասարակական և եկեղեցական հնարավորությունները, որպեսզի այդ ժառանգության պաշտպանության հարցը դրվի հստակ, հետևողական և արդյունավետ կերպով,
ե) ձեռնարկել հնարավոր բոլոր միջոցները՝ պաշտպանելու այն սրբությունները, որոնք դեռ կարելի է փրկել վերջնական ոչնչացումից։
Խնդրում եմ անպաշտպան չթողնել այն քրիստոնեական սրբավայրերը, որոնք այսօր կարիք ունեն ոչ միայն կարեկցանքի խոսքերի, այլև իրական ուշադրության, միջազգային պաշտպանության և հաստատուն բարոյական դիրքորոշման։
Եթե միջազգային հանրությունը իսկապես ճանաչում է քրիստոնեական ժառանգության արժեքը, ապա այսօր եկել է պահը դա հաստատելու ոչ միայն հայտարարություններով, այլ նաև գործով։ Եթե աշխարհի որևէ այլ վայրում սրբությունների ոչնչացումը համընդհանուր վրդովմունք է առաջացնում, ապա հայկական եկեղեցիների և գերեզմանատների ավերումը չպետք է մնա առանց հստակ արձագանքի միայն այն պատճառով, որ խոսքը փոքր ժողովրդի և քաղաքականապես բարդ տարածաշրջանի մասին է։
Այսպիսի պահերին միջազգային հանրության լռությունը հատկապես ծանր է ընկալվում։ Հենց այդ պատճառով այսօր առավել քան երբևէ կարևոր է, որ հնչի հստակ, արժանապատիվ և պատասխանատու ձայն՝ ի պաշտպանություն ավերվող սրբությունների և ոտնահարվող պատմական հիշողության։
Խոր հույսով դիմում եմ ձեր խղճին, ձեր պատասխանատվության զգացմանը և այն քրիստոնեական ու համամարդկային արժեքներին ձեր հավատարմությանը, որոնք ուսուցանում են չանցնել ուրիշի ցավի կողքով և անտարբեր չմնալ անարդարության առաջ։
Հարգանքով և ապավինությամբ՝
Արխեպիսկոպոս Պարգև Մարտիրոսյան
Հայ Առաքելական Եկեղեցու հոգևորական,
Հայրապետական պատվիրակ,
Արցախի թեմի առաջնորդ՝ 1989–2021 թթ.
Հայոց եկեղեցու պահպանության համահայկական խորհուրդ
Աղբյուր՝
