«Հիվանդ, հանճարեղ պատանու» կյանքի ու գործի մասին շատ են խոսել ու պատմել ժամանակակիցները, նրան և’ գնահատել են, և’ քննադատել: Ընթերցողը կգտնի բազմաթիվ ուսումնասիրություններ, հոդվածեր, հուշեր:
Մեծարենցի կենսագրությունից մի դրվագ էլ թողել է արձակագիր Հակոբ Մնձուրին.
«Այս քանի մը տողերը կը գրեմ Մեծարենցին վրա: Որովհետև հայրենակիցս ըլլալուն, անկե ամբողջ գիտցածս այսքանն է:
Վարպետին`Պերպերյանի անձին ու գործին պանծացումի տարիներուն էր: Ես Րոպերթ գոլեճի մեջ ուսանող էի, օր մը Հիսարեն Սկյուտար անցա: Սկյուտար այդ թվականներուն, ինչպես գիտեք, շատ շեն էր, մեր միտքի ընտանիքեն շատերը հոն կը բնակեին, տոնական երանգ մը կար միշտ վրան, ու թաղերու ու բաց ոստաններու մեջեն ամեն քայլափոխիդ մեր շունչը, մեր շեշտը, մեր կանչը կը զարնվեր ականջներուդ:
Այդ օրը պերպերյանցիները իրենց դպրոցին առաջքը, իրենց մեջեն մեկը ցուցուին ինծի: Մեծարենցն է ըսին: Անունը լսած էի, մականունեն գիտեի թե հայրենակիցս էր, բայց չէի տեսած զինքը: «Արմտաններեն եմ, պզտիկեն,-ըսի անմիջապես: -Քու գյուղդ Եփրատի աջին է, իմս` ձախին: Հայրենակիցներ ենք չէ՞»: Ու ձեռքը սեղմեցի:
Մտերմացանք: Ու ամեն դրսեցի, պանդուխտ տղոց պես, որ հանկարծ իրար գտնելու չգիտես ինչպես կը հրճվին ու երկրին կարոտը իրարմեն կառնեն, ձեռք ձեռքի Պայլերին պարտեզը`գացինք: Հետք պերպերյանցիներն ալ միասին`քայլեցինք Սկյուտարի դասական ճամբաներեն մինչև Ֆրենկին լեռը ու Վոսփորը ու թուրք Իսթանպուլը դիտեցինք:
Ամեն բանե խոսեցանք, կատակեցինք: Պերպերյանցիները, ինչպես միշտ, նորեն իրենց վարպետին պատմեցին, ու Չյոկյուրյանը, որ ի վերջո Մեծարենցը չհանդուրժողներուն պիտի միանար,բոլոր առուներեն ջուր բերավ համոզելու համար, որ թողուր Կեդրոնականը, իրենց գար, ուսուցչապետին աշակերտեր:
Մեծարենց թույլ տվավ որ խոսին, բայց երբ Ա. Հովհաննիսյանի Վաղվան գրականության անքեթ-մանեֆեսթին ու այդ առթիվ Պերպերյանի հոդվածաշարքին խոսքը բացինք`այն հանկարծ թողուց կրավորականությունը, ամփոփվեցավ, լարեց ինքզինքը ու չներեց Պերպերյանին, որ չէր կրնար, չէր ուզեր տեսնել շարժումին գեղեցկությունն ու կենսունակությունը մեր անդրատնկված, մեր գետինը կորսնցուցած, մեր գունատած ու մեզ չներկայացող գրականության համար: Շրջագայողներու բազմությունը ծածկեց բլուրը, Վոսփորը գույն փոխեց, վերջալույսը քրքում ու կարկեհան տեղացուց քաղաքին վրա, գոցեց զայն, ու Մեծարենց չնահանջեց:
Այնուհետև ան հոս մնաց, ես երկիր գացի: Ես տեսա իր գյուղը, իր արտերը, իր ջրտուքը, իր այգիները, իր մշակները: Այնուհետև իր հրատարակված քերթվածները ղրկեց: Ես ցրվեցի զանոնք: Ու այնուհետև պատահեցավ այն, որ ամենքս ալ գիտենք: Աստվածները, որ այնքան ժլատ են ու յուրաքանչյուր սերունդին հազիվ մեկին, երբեմն ալ ոչ մեկին կընեն, անոր վրա ձգեցին իրենց վիճակը ու անոր տվին ամենեն աղվոր բաները ու իրենք իսկ դյութվեցան»:[1]
[1] «Մ. Մեծաենցը և Դ. Վարուժանը ժամանակակիցների հուշերում» ,Երևան, 1986, էջ` 96-98:
