Այն, որ երգ-երաժշտության այս ճյուղի՝ ռաբիսի ներկայացուցիչները տարիներ շարունակ կարողացել են հետեւողական կերպով հանրության մեջ ամրապնդել այդ ճաշակը, եւ թե՛ Երեւանում, թե՛ Սփյուռքի գաղթօջախներում, մասնավորապես Լոս Անջելես Գլենդեյլ եւ այլ համայնքներում ահռելի դահլիճներ լցնել, անվիճելի է: Հետանկախական շրջանում արդեն ռաբիսի սկզբնական իմաստն ու դերը ոչ ոք չէր հիշում, եվ այն վերածվեց նրան, ինչին ականատես ենք այսօր:
Վերջերս գովազդվող լայնամասշտաբ միջոցառումը մեր հանրության մեջ կրկին աննախադեպ հետաքրքրություն առաջացրեց: Կարեն Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային դահլիճը լեփ-լեցուն էր այդ արվեստի սիրահարներով, ասել կուզի, հայաստանյան ՌԱԲԻՍ երաժշտության ազդեցությունը եւ մեր հասարակության կողմից սիրելի լինելը կրկին ամրագրվեց:
Մեր հոդվածի նյութը, սակայն, որեւէ մասնավոր համերգ չէ, այլ ռաբիս երեւույթի հաղթական եւ անկասելի ընթացքը մեր հասարակության կրթամշակութային կյանքում: Այո՛, պարտվում ենք ոչ միայն իրական պատերազմում, այլ նաեւ մշակութային խրամատումներում:
Երեւույթի խրախուսումը գալիս է դեռ նախկին ղեկավարությունների ժամանակաշրջանից, երբ ռաբիսի ներկայացուցիչները (Արմենչիկ, Թաթա Սիմոնյան եւ այլք) ստանում էին ՀՀ վաստակավոր արտիստի կոչումներ, նույնիսկ պարգեւատրվում Գուսան պատվավոր տիտղոսով:
Ցածրաճաշակ այս ենթամշակույթն այսօր հավասարապես եւ ազատորեն ներթափանցել է եթեր, հեռուստատեսություն. հիշենք թեկուզ տխրահռչակ Սուպեր Սաքոյի (պարզվում է, կա այդպիսի պոպուլյար երգիչ)՝ Կոմիտասի երաժշտության եւ հայկական ձայնեղանակների մասին արված «հեղինակավոր» պնդումները Հանրային հեռուստաընկերության եթերում եւ բազմաթիվ այլ օրինակներ:
Տեղին է մեջբերել հոդվածագիր Հրաչ Բայադյանի դիտարկումը, թե ռաբիսը մեր օրերում այլեւս լուսանցքային, ճնշված կամ անտեսված մշակույթ չէ: Ճիշտ հակառակը՝ ագրեսիվ է եւ ամենակուլ: Ռաբիսի հետխորհրդային այլասերման ընթացքը (բառիս չեզոք իմաստով), որ արդյունք է բազմաթիվ գործոնների. համապատասխան սոցիալական խավի վերացումը, խորհրդային մշակութային կանոնի եւ «բարձր-ցածր» հիերարխիայի անհետացումը, սպառողականության տարածումը եւ այլն, հանգեցրեց զանգվածային մշակույթի մի նոր տեսակի, որը, ինչպես ակնարկված է այս գրության վերնագրում, կարող է անվանվել հայ ժողովրդական ռաբիս (Լուսանցագրություն.ժողովրդական ռաբիս, «Հետք», 2012, հոկտեմբերի 8):
Սակայն գանք մի փոքր ավելի հեռվից.
1920-ական թվականներին մինչեւ պետական ֆիլհարմոնիաների եւ մշակութային միությունների հիմնումը Խորհրդային Միության ամբողջ տարածաշրջանում հատուկ ստեղծվեցին կառույցներ, որոնց մեջ սկզբնապես մտնում էին ստեղծագործ մտավորականության ներկայացուցիչները (երաժիշտներ, նկարիչներ, արտիստներ եւ այլք): Ռուսական «ՐՈոՏՑվՌՍՌ ՌրրՍցրՑՉ» արհմիությունների անվանման հապավումը՝ ռաբիսը, Հայաստանում շատ կենսունակ եղավ: Հիմնական գործառույթն էր՝ կազմակերպել համերգներ եւ սպասարկել ժողովրդի կենցաղի երաժշտական մասի կարիքներն ուրախության եւ տխրության արարողությունների ժամանակ: Երաժշտությունը, ինչպես եւ գործիքները, բացառապես ժողովրդական էին. փողային՝ դուդուկ, զուռնա, շվի, հարվածային՝ դհոլ, դափ, նաղարա, լարային՝ քամանչա, թառ, քանոն: Սակայն, ռաբիսը հետզհետե դադարեց միայն վերաբերել երաժշտությանը, այլ նաեւ այս երաժշտական մշակույթի ներկայացուցիչներին, նրանց սովորույթներին, ճաշակին, հագուկապին, խոսույթին եւ այլն:
Աստիճանաբար ռաբիսը սկսում է կլանել իր մեջ այն, ինչն ի սկզբանե հակադրվում էր իրեն՝ ստեղծելով իր նոր տարբերակները: Ժամանակի ընթացքում առաջացան ֆոլկլորային, էստրադային, դասական ռաբիս եւ այլն: 70-ականներին արդեն ռաբիսն ընդգրկել էր երաժիշտներին հասու գրեթե բոլոր գործիքները (Л.А.Абрамян, Р.В.Пичикян, Заметки по этнографии современного города (на примере Еревана), §Этнические группы в городах европейской части СССР¦, Москва, 1987, стр. 136-147):
Ի՞նչն է, սակայն, մեր հասարակության համար ռաբիսն այդքան սիրելի դարձնում: Ինչպես ժամանակին նկատել է մի հեղինակ. «Ռաբիս ասելով` մենք վաղուց արդեն միայն կլկլակոկորդ երգը չէ, որ հիշատակում ենք ու որակում: Իրեն ու երկիրը հարգող յուրաքանչյուր հայ` անճաշակը, գռեհիկը ընդգծելու համար մի բառ է օգտագործում ընդամենը` ռաբիս: Եվ ինչպիսի հաճախականությամբ ենք մենք արտաբերում ճարահատ` ռաբիս երգ, ռաբիս պար, ռաբիս համերգ, ռաբիս ներկայացում, ռաբիս հաղորդում, ռաբիս նկար, ռաբիս հանդիսություն, ռաբիս հարսանիք, ռաբիս, ռաբիս, ոաբիս… Ի՞նչ տարբերություն աղանդի եւ ոաբիս երգի, ռաբիսի միջեւ առհասարակ. ոչ մի: Երկուսն Էլ տրոհում են մարդու ազգային անհատականությունն ու ինքնուրույնությունը, մշուշում նրա ուղեղն ու հոգին եւ աստիճանաբար ստրկացնում: Երկուսն Էլ վարակիչ են եւ զարգանում են՝ որպես օտարացման համաճարակ» (Բերդ Բաբայան, Ազգային մշակույթը հարկավոր է պահպանել ինչպես երկրի պետական սահմանը, «Ազգ», 2007, հոկտեմբերի 14):
Բանն այն է, որ հետխորհրդային Հայաստանը տարիների ընթացքում այդպես էլ չունեցավ մշակութային հստակ քաղաքականություն, որ կսահմաներ ընդունելիի, ազգայինի չափանիշները եւ համապատասխան կերպով կհովանավորեր այդ մշակույթը: Դասական արվեստի, ինչպես նաեւ ժողովրդական մշակույթի ներկայացուցիչները տարիներ շարունակ վարձատրվում են ամենահամեստ աշխատավարձերով, հաճախ աշխատում ոչ բավարար շենքային պայմաններում եւ միջավայրերում, իսկ համերգադահլիճների՝ հասարակ մահկանացուին ոչ հասանելի վարձավճարների պայմաններում, իրենց արվեստը գովազդելու կամ հանրահռչակելու խրթին գործը կրկին իրենց ուսերին կրելով՝ հազիվ թե որեւէ արվեստագետ կարողանա կենսունակ լինել:
Դե իսկ Հայաստանի ներկա աշխարհաքաղաքական իրավիճակում հազիվ թե գտնվեն ուղիներ՝ ոտքի հանելու ազգային մշակույթն ու վերադարձնելու երբեմնի փառքը…
ԱՆՆԱ ԱԴԱՄՅԱՆ
Երաժշտագետ
