Նյութական արժեքներից դեպի հոգեւորը

21-ը փոթորկուն, իրարամերժ, բարդ, գերշարժուն դար է, որտեղ դեպքերն ու իրադարձությունները փոխվում են ամեն վայրկյան: Գրականություն եւ ամեն բնագավառ մուտք է գործում արհեստական բանականությունը: Թե ուր կշարժվի մոլորակը, ինչպիսի զարգացում կունենա գալիքը, դժվար կռահելի է: Գրականությունը հնարավորություն ունի արտացոլելու գիտատեխնիկական նվաճումները, երեւակայությանն առնչվող մտքի թռիչքները, որոնցով հարստանում է: Գրական նոր հերոսի մուտքը միշտ հետաքրքրական եւ սպասելի է:

2022 թվականին լույս տեսավ Լիլիթ Նազարյանի «Նոր աշխարհ» վիպակների եւ պատմվածքների ժողովածուն, որտեղ հերոսները գիտնականներ են, բժիշկներ, երաժիշտներ, փիլիսոփաներ: Նրանք փորձում են փոխել մի աշխարհ, որը կանգնած է աշխարհաքաղաքական վիթխարի նորամուծությունների շեմին: Նազարյանի հերոսները պատրաստ են օգնելու միմյանց, ընծայելու նվիրականը: Եվ այս ճանապարհին գրական տեքստում են իրականի եւ երեւակայականի երեւակումները, հեքիաթին բնորոշ տարրերը: Մի ակնթարթում մարդը կարող է անհետանալ, կամ հերոսներից մեկը, նվիրելով կախարդական մատանի, հրաշագործություններ անել: Այս բոլորին ավելանում է նաեւ հեղինակի պարզ ու անբռնազբոս ոճը, երբեմն դանդաղ ընթացքով ու մանրամասն  նկարագրություններով: Նազարյանի պատմելու այս կերպն ինքնանպատակ չէ: Նա հետաքրքրական եզրակացություններ է անում. «Սա այն աշխարհն է, ուր սիրո մեջ է թրթռում Ամենայն Գոյը, ուր Լույսը հատել է Խավարի սահմանը, ուր Չարը դարձել է Բարուց ավելի բարի»: Հասկանում է, թե որքան տարողունակ է չարը եւ փորձում է գրի միջոցով մոտեցնել նրա ավարտը: Փորձում է տալ գիտական բացատրություններ այս ամենին՝ անընդհատ ստեղծելով նոր ստերոետիպեր, առաջ քաշելով բազմաթիվ վարկածներ:

Ժողովածուն թերեւս անկատար կլիներ, եթե այստեղ ներկայացված չլիներ «Դատարկության լիությունը» պատմվածքը: Արդեն իսկ խոսուն վերնագրով՝ գրողը ցույց է տալիս գիտնականի կարեւոր դերն ու նշանակությունը: Ի դեպ, նրա հերոսները երկար են ապրում, գիտեն կենսական շատ գաղտնիքներ: Աբրահամը խորապես ուսումնասիրել է կյանքը, գիտի՝ ինչ է նվիրումը, գիտելիքը, հասկացել է նյութեղենի անկարեւորությունը: Հրաշագործություններ է անում, փրկում, օգնում մարդկանց:

Աշխարհում այսօր պատերազմներ են, կարծես հաղթում է «մարդը մարդուն՝ գայլ» արտահայտությունը, իսկ Նազարյանի ստեղծած կերպարները փորձում են գլխիվայր շրջել կյանքի բիրտ օրենքները եւ բարիք ստեղծել: Հայ միջնադարյան բժշկագիտությունը հրաշքներ է ստեղծել: Հայկական հարուստ հողի բարը, խոտաբույսերը, բնական քարերը հենց այն կարեւոր միջոցներն են, որի օգտագործմամբ կարելի է բուժել եւ երկարացնել մարդու կյանքը: Հենց ինքը՝ մեծ իմաստունը, սնվում է օգտակար բույսերով, օգտագործում է ամենատարբեր բույսերով պատրաստված թեյ, մեղր, ընդեղեն: Բայց միայն սնունդը չէ, որ կանոնակարգում է հերոսների կյանքը, այլ մարդկային ջերմ հարաբերությունները:

Միշտ էլ դարասկզբին գրվել են գրքեր, որոնք նախազգուշացրել են, պատրաստել են մարդուն լուրջ արհավիրքների: Այդպես վարվեց Հերման Հեսսեն, հատկապես «Տափաստանի գայլը» վեպով նա շատ բան ասաց մարդկությանը: Լիլիթ Նազարյանը փորձում է դժվարը, չարը, կոպիտը հեռացնել լույսի ու բարության ճառագայթներով, գիտելիքի ուժով, եւ դա նրան հաջողվում է: Բնությունն այստեղ կերպավորված է, մասնակցում է դեպքերին, կենդանական աշխարհը՝ նույնպես: «Ալեքսանդրը գլուխը մի քիչ աջ թեքեց, ակամայից բերանով վերցրեց բույսն ու սկսեց ծամել: Երբ կերավ վերջացրեց, թռչունը թռավ ուսից ու հեռացավ: Մի քիչ անց նորից վերադարձավ, այս անգամ մի ուրիշ բույս բերելով, որի տերեւներն ավելի երկար ու հաստ էին»: Ճանաչել հայրենի բնությունը, կենդանիներին ու թեւավորներին, նշանակում է ճանաչել կյանքը եւ մարդկանց, բուժել, օգնել: Պատմվածքում կատարվողն իր մեջ կրում է նախորդ դարերի փորձը: Աբրահամը հիշում է Դավիթ Անհաղթի խոսքը, թե բժշկությունը ենթակա է փիլիսոփայությանը եւ իր կողմից ավելացնում. «Փիլիսոփայությունն էլ, իր հերթին, ենթակա է հավատին»: Խորհրդավոր է բժշկի եւ փիլիսոփայի հանդիպումը եւ այն հանգամանքը, որ փիլիսոփան է ի վերջո բուժում բժիշկ Ռաֆայելին: Ֆիզիկոս Ալեքսանդրի եւ Աբրահամի միջեւ զրույցը տեւում է 12 ժամ, փաստորեն արժեւորվում է շփման այս ձեւը, որը վերջերս նվազագույնի է հասել: Այստեղ գիտնականները ցանկություն ունեն միմյանց հետ կիսել գաղափարներ, մտքեր, ստանալ պատասխաններ:

Ոչ միայն այս, այլ նաեւ մյուս պատմվածքներում գրողն ուշադիր է տարածաժամանակային իրողությունների հանդեպ, հատկապես տարվա եղանակների փոփոխությունների, որոնց նկարագրությունը որոշակի ռիթմ է հաղորդում պատումին. «Սովորաբար ձմռանը անտառը լիովին անանցանելի էր դառնում, ու Աբրահամին ոչ ոք չէր կարողանում այցելել: Ինքն էլ գիտեր, որ ձմռանը հյուրեր չի ունենալու եւ ամեն տարի այդ եղանակին երկուսից երեք ամիս խոր քուն էր մտնում: Նրա խրճիթի մոտ գետնափոր մի տարածք կար, որը շատ տարիներ առաջ հենց ինքն էր փորել այնտեղ ձմեռելու նպատակով»: Նազարյանի հերոսները հաղթահարում են վախը, անցյալի տագնապախառն հուշերը: Աննան Լուսե Սպունգի օգնությամբ է անում դա, նորից վերածնվում, բայց ծերունի Աբրահամի խորհրդով նախ վերածվում է Ոչնչի, հետո միայն հասնում լույսին. «Ու հենց այդ Ոչնչի, այդ սրբազան Դատարկության մեջ զգաց երանելի Լիությունը, վերջապես գտավ ինքն իրեն՝ մաքրամաքուր, կատարյալ, արարչաստեղծ»:

Լիլիթ Նազարյանը համարձակ փորձ է անում՝ գրելով պատմվածքներ գիտության եւ կյանքի, լույսի եւ ոգորումների մասին: Այսօր դժվար հաղթահարվող պատմվածքի ժանրը նոր փոփոխություններ է կրում: Ավելի շատ կրկնվում են սուր սյուժեներով, արագ զարգացումներով,  քիչ նկարագրություններով պատումները: Տեղին է հիշել Հակոբ Պարոնյանի «Մեծապատիվ մուրացկաններ» վեպի սկիզբը, որտեղ մեծ երգիծաբանն իրեն հատուկ ոճով մատնացույց է անում գրելաոճի պարզությունը եւ որ շատերի նման իր վեպը չի սկսում հետաքրքրաշարժ պատմություններով:

Ինչ վերաբերում է ժողովածուում ընդգրկված «Դեպի կյանք» վիպակին,  ապա այստեղ առաջին հերթին պիտի արժեւորել գաղափարական բովանդակությունը: Առաջին անգամ մեզանում փորձ է արվել գեղարվեստական նյութը հագեցնել մարդկության համար ամենավնասաբեր երեւույթի՝ աբորտի պատճառահետեւանքային զարգացումներով: Ստեղծելով Լեոյի կերպարը՝ գրողն ամբողջացնում է իր ասելիքը, գիտականորեն բացատրում երեւույթի պժգալի դեմքը եւ հորդորում՝ չանել դա: Այստեղ լիարյուն ընթացքով եւ բազմաթիվ հերոսների վարքի միջոցով հնչում է գրողի խնդրանքը՝ չսպանել դեռ չծնվածին: Բարձր են գնահատվում ընտանիքը, մոր եւ որդու ջերմագույն սերը, մարդկային հարաբերությունները, կյանքը, գիտական հայտնագործությունները: Գրողը հստակ խնդիր է դնում երկրի վրա ապրողների առջեւ՝ դուք չգիտեք՝ ով է ծնվելու, ինչպիսի առաքելություն ունի, ինչ պիտի անի հայրենիքի եւ մոլորակի մարդկանց համար: Այստեղ պատկերվում է ոչ թե իրականությունը, այլ այն նոր կյանքը, որն ունենալու համար անհրաժեշտ է սովորել եւ լսել կարողանալ:

Լեոն, Անի Ամատունին, Արամ Մանուկյանը չպիտի ծնվեին, բայց ծնվեցին եւ իրենց գոյությամբ ապացուցեցին, որ անփոխարինելի են: Մարդիկ, որոնք ունակ են փոխելու կյանքը, նոր աշխարհ ստեղծելու (պատահական չէ ժողովածուի անվանումը): Մարդիկ, որոնք փրկվում են ծանր հիվանդություններից, որովհետեւ ապրել են տենչում եւ գտնում են իրենց բժշկին, վստահում եւ գիտակից են, ընդունում են նորույթը («Հաղթահարում»):

Ժողովածուում արժեւորված է սիրո զգացումը, հատկապես «Արարում» եւ «Վերափոխում» պատմվածքներում: Որպես հզոր էներգիա՝ այն կլանում է հերոսուհուն, դառնում նրա մի մասնիկը: Սիրո բոլոր պոռթկումները միավորվում են նորաստեղծ սիմֆոնիկ պատկերում: Սա էլ է նորովի հնչում «Արարում» պատմվածքում. «Այդ սերը նրան կենարար ուժ էր տալիս, դարձնում ավելի անկեղծ, ավելի մարդասեր, գթասիրտ ու բարի: Այն իմաստնացնում էր նրան, դարձնում ավելի ոգեղեն ու ստեղծարար, օժտում արտասովոր ունակություններով՝ հզորացնելով ներըմբռնումը, որով զգում էր իր սիրելիին եւ այնքան խորն էր զգում, որ ամեն ինչ գիտեր նրա մասին»:

Ամփոփելով խոսքս Լիլիթ Նազարյանի «Նոր աշխարհ» ժողովածուի մասին՝ պիտի հավելեմ, որ այն կարող է փոխել մարդուն, հոգ տանել մյուս մարդու մասին, նոր կյանք ստեղծել, որը մաքուր է, իմաստուն, լի է գիտելիքների պաշարով, տիեզերագիտությամբ, նաեւ ունակ է է՛լ ավելի գեղեցկացնելու բնությունը՝ նորոգելու եւ պահպանելու  հավատարմությամբ:

ԱՆԻ ՓԱՇԱՅԱՆ