«Սթեյբդենսի» մեծահմուտ «Արարատ» ներկայացման ընթացքը՝ տրավմայի, հիշողության, ճկունության միջով

1915 թ. Հայոց ցեղասպանությունը վերապրելու մասին հարցազրույց տալուց քիչ անց Վահրամ Թուրյանը սկսեց դեղին նոթատետրում գրի առնել այն, ինչ կարող էր վերհիշել: «Մտքերը հեշտությամբ էին հոսում», գրում է Դոնալդ Է. Միլերը՝ «Վերապրողներ. Հայոց ցեղասպանության բանավոր պատմություն» գրքի համահեղինակը: Սակայն ամիսներ անց Թուրյանը դեռ վերաշարադրում էր տեքստը՝ կարծես համակերպվելով իր տեսած վայրագությունների եւ 1,5 միլիոն մարդու կյանք խլած դաժան ցեղասպանության ժամանակ իր ընտանիքի կորստյան հետ:
Թուրյանի պատմության նման պատմությունները «Արարատը» ոգեշնչող հյուսվածքի մի մասն էին. այն պարուսույց Ջորջ Սթեյբի մեծահմուտ նոր աշխատանքն է՝ իրականացված «Սթեյբդենս» պարախմբի համար: Դրա առաջնախաղը տեղի ունեցավ Էմորի համալսարանի Կատարողական արվեստի Շվարցի կենտրոնի պարային ստուդիայում:

Սթեյբը ծանոթ է քաղաքական դրդապատճառներով կատարված բռնությանը եւ տեղահանությանը: Լինելով ամերիկահայ՝ նա իր վաղ մանկությունն անցկացրել է Իրանում եւ ընտանիքի հետ գաղթել Միացյալ Նահանգներ՝ 1979 թվականի Իրանի իսլամական հեղափոխության ժամանակ: Սթեյբն այս թեմաներին անդրադարձել է իր նախորդ աշխատանքներում եւս, սակայն «Արարատ»-ը հավանաբար մինչ օրս նրա կատարած ամենաուժեղ եւ ամենաազդեցիկ աշխատանքն է:

Սթեյբը նշում է, որ 1915 թվականի ցեղասպանության մասին շատ է գրվել, սակայն ժամանակակից պարերի ներկայացման միջոցով քիչ բան է արտահայտվել: Սա «Արարատը» դարձնում է բացառիկ՝ անձնական պատմությունները միահյուսելով երաժշտության, տեքստի, տեսողական գեղեցկության եւ ներքին անմիջականության բազմաշերտ, ցնցող ստեղծագործության հետ:

Գրեգորի Կատելյեի բեմական եւ լուսային ձեւավորումներով, Բեն Քոուլմենի ձայնով (Քոուլմենը բեմում երգում է պարողների կողքին), Միլթոն Կորդերոյի արտապատկերումներով ու Ռոզալինդ Սթեյբի, Ամելիա Հեյսի եւ Ջիմի Ջոյների ձեւավորած հագուստներով «Արարատը» թե՛ եթերային է, թե՛ մարմնական, թե՛ համառ՝ որպես տրավմատիկ հիշողություն, որը շարունակում է արթուն մնալ:

Տասը արտասովոր խիզախ պարողներ են հանդես գալիս Սթեյբի խորեոգրաֆիայում: Բալետի, Համֆրի-Լիմոնի ժամանակակից պարի, ժամանակակից Գագայի ու ազատման տեխնիկայի ազդեցությամբ այն ցուցադրեց պարողների ուշագրավ հնարավորությունները: Խորապես մտածված խմբավորումների եւ հատականախշերի կիրառմամբ նրանք կատարում էին պարույրաձեւ պտույտներ եւ հարթության կտրուկ փոփոխություններ՝ իրենց մարմինները բերելով լարված դիրքերի: Վայրկենական պատկերները, հիշողության փայլատակումների պես վերացարկված, հերթագայում էին վիրավորանքի եւ կարեկցանքի ակնարկներով, ասես ընդհատվող երազում:

Յոթ կտրվածքներ էին փռված բեմին, որոնք շագանակագույն, սեւ եւ փղոսկրյա ճմռթված թղթի շերտերով զարդարում էին կողային պատերը եւ դեպի վեր խտանում՝ շրջանակելով ձյունածածկ Արարատ լեռան պատկերը: Երբ ներկայացումը սկսվեց, հայ ընտանիքների հին դարչնագույն լուսանկարները հայտնվեցին դեկորացիաների եւ կանգնած կամ հատակին անշարժ պառկած պարողների մարմինների վրա:

Բեն Քոուլմենի միջավայրային պարտիտուրան ենթադրում էր լողափին բախվող ալիքներ, որոնց հաջորդում են մեղմ երանգները, որոնք բարձրանում եւ իջնում են, ինչպես անցյալից եկած կանչը կամ դանդաղ ետդարձը:

Կորդերոյի պատկերները թրթռում էին, ինչպես լույսը, որն արտացոլվում էր քարանձավի պատին, այնուհետեւ վերածվում կապույտ եւ գունատ ոսկեգույն լուսարձակումների, որ գուցե ուղեղի սինապսների թարթումն էր եւ հրավեր դեպի հավաքական հիշողություն:

Պարողների զույգերը՝ դեմ առ դեմ կանգնած՝ նայում էին միմյանց, սեղմում դաստակները եւ պտտվում իրար շուրջ, իսկ շրջապատի լուսավոր պատկերները պտտվում էին՝ ստեղծելով ընկղման էֆեկտ: Զույգերի դաստակների սեղմումը վերածվում էր ժեստերի եւ ծանրության բաշխման՝ պատկերելով թե՛ բռնություն, թե՛ աջակցում:

Ոգեշնչող ռիթմի ներքո պարողներն ընկղմվում էին կազմակերպված քաոսի մեջ. նրանք վերից կախում էին ոտքերը, ցած ընկնում, գլորվում եւ ցատկում քարացած դիրքերում: Ոմանք բռնում էին մյուսների վերջույթներից, այնուհետեւ նրանց հավասարակշռությունից դուրս գցում: Նրանք խմբերով վազում էին, թափ առնում եւ ընկնում, իսկ թռչունների պատկերները նրանց հետեւում ճախրում էին սարի մոտով:

Տեքստն է որոշում «Գլուխ առաջին» վերնագրով հատվածի տոնայնությունը: Քոուլմենը բազմիցս սկսում է կարդալ դասական երկեր, բայց, ինչպես անսարքությունը համակարգում, յուրաքանչյուր նոր սկիզբ հանգում էր մահվան երթերի, սովի, զանգվածային առեւանգումների եւ բռնաբարությունների, գետով անցնող դիակների մասին ցեղասպանության վկայի պատմության, որոնք Քոուլմենը կարդում էր երգեցիկ ձայնով, ասես երեխաների համար:

Ավելի ուշ դերակատարները տեղափոխվեցին ժամանակավոր լաստանավ: Նրանք մեկ առ մեկ ընկան պտտվող ալիքի մեջ: Սա հանգեցրեց «Շնորհակալ եմ, որ հարցրիք» հատվածին. այն կազմված էր ռազմական դատարանների դատավարությունների արձանագրություններից, որոնցում Ցեղասպանության մեղավորները հերքում էին, որ այն երբեւէ տեղի է ունեցել:
Հատակին արտացողվող լույսի քառակուսին հիշեցնում էր մարտական մրցասպարեզ, իսկ պարողները ներսուդուրս էին անում լույսի մեջ՝ արտահայտելով ուրախությունից մինչեւ խաղ ու սեռական բռնություն:

Այնուհետեւ լուսավորությունը փոփոխվեց, եւ պարողները դուետներով պտտվում էին բեմում. մի զուգընկերն ազատ վազում էր՝ ձեռքերը թեւերի պես պարզած, իսկ մյուսը թիկունքից պահում էր նրան: Նրանք զույգ-զույգ տեղավորվեցին տարածության շուրջբոլորը՝ նայելով միմյանց աչքերի մեջ, պահելով միմյանց բացված ձեռքերով եւ խոնարհելով գլուխներն այնպես, որ իրար դիպչեն, ասես կյանքի արժեւորմամբ միավորվելով մահվան առջեւ:

Երբ ներկայացումը մոտենում էր ավարտին, նրանք շարվեցին պատի մոտ, ընկան հատակին եւ թղթի կտորներ բացելով՝ ինչ-որ բան էին գրում արագ, մտածված գրչահարվածներով: Թերեւս ինչպես Թուրյանը, վերանայում եւ վերաշարադրում էին՝ փորձելով հաշտվել անըմբռնելիի հետ:

Գեղեցիկ, մասնատված, երբեմն՝ տագնապալի, իսկ երբեմն՝ շփոթեցնող, «Արարատը» սթափեցնող ներկայացում է, որ առերեսվում է ցեղասպանությանը, ընդունում է այն եւ ավելի լիարժեք ցույց տալիս մեզ կյանքի գինն ու նոր սկիզբների արժեքը:

Ոմանք ցանկանում են մոռանալ անպատկերացնելին, իսկ մյուսները՝ ժխտել այն: Բայց ինչպես գրել է Միլերը. «Զգալի ճշմարտություն կա այն պնդման մեջ, որ ցեղասպանությունը ժխտելը նշանակում է կրկնել այն… Չարի ժխտումը պաշտպանական մեխանիզմ է, որն արդարամիտ աշխարհը պարզապես չի կարող իրեն թույլ տալ»:

ՍԻՆԹԻԱ ԲՈՆԴ ՓԵՐԻ

Անգլերենից թարգմանեց ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԸ