Ամեն օր, ամեն ժամ մենք դեմքով դառնում ենք դեպի Կոմիտասը. սերունդներին թողած նրա ժառանգությունը դեռեւս խորն ու մանրակրկիտ ուսումնասիրության եւ, համապատասխանաբար, ներկայացման կարիք ունի, անհայտ եւ կամ պակաս քննված էջեր կան, որոնք դեպի մեր ազգային ակունքներին «դարձի» ուղիղ ճանապարհն են: Այդ ճանապարհին քայլերից մեկն էլ վերջերս երկու համերգներով Կոմիտասի գրառած տասներկու օրորոցայինների համերգային կատարումներն էին, նախ, Հայկական Բարեգործական Ընդհանուր Միության (ՀԲԸՄ) Հայաստանի դահլիճում, ապա եւ՝ Գաֆեսճեան արվեստի կենտրոնում: «Պատմական Հայաստանի օրորներ» խորագրով համերգներին ՀՀ վաստակավոր արտիստ, սոպրանո Մագդա Մկրտչյանի կատարումները հնարավորինս հարազատ էին ժողովրդի երգեցողության ինքնուրույն դպրոցին, որի մասին ժամանակին խոսել է Կոմիտասը: Ամիսներ առաջ էր, որ երգչուհին, ժողովրդական օրորերգերի իր պեղումների արդյունքում ձայնագրած խտասալիկը համերգով ներկայացրեց Ալ. Սպենդիարյանի հանդիսությունների սրահում. հենց այդ օրն էլ բարձրաձայնեց հաջորդիվ կոմիտասյան օրորոցայիններին անդրադառնալու եւ նոր ձայնագրություններ կատարելու իր մտադրությունը: Հավատարիմ իր խոստմանը՝ հիմա բացառապես երգեց Կոմիտասի գրառած եւ դրա շնորհիվ մեզ հասած նանիկները:
Երբ համերգից հետո ուզում էի այդ օրորոցայինների ընդհանրական գնահատակը ձեւակերպել, մտաբերեցի հենց Կոմիտասի մի բնորոշումը, որից առավել ճշգրիտ հնարավոր չէ տալ տվյալ պարագայում: Կոմիտասը ժողովրդական երգը, ուրեմն եւ՝ դրանց մաս կազմող օրորերգերը ընդունում էր իրենց պատմական զարգացման մեջ: Դրանք, Կոմիտասի խոսքերով ասած, ինչպես գեղարվեստի ամեն ճյուղ, ունեցել են իրենց մանկության, հասունության եւ լրիվ զարգացման ընթացքը: Այդ ընթացքի արտահայտություններն էին այն եղանակները, որոնք կատարեց Մագդան: Դրանց, ինչպես դարձյալ Կոմիտասն է բնորոշել, բնական էին, պարզ, քանի որ իրենց ծագմամբ «բնական, րոպեական» արտահայտություններ են: Օպերային երգչուհի լինելով՝ Մագդան իր հայացքն ուղղել է դեպի ժողովրդայինը՝ հետեւելով կոմիտասյան պատգամին. «Ապագա երաժշտության ուսումնասիրության հիմքը պետք է դառնա ժողովրդական երաժշտությունը»:
Մագդա Մկրտչյանի կատարած տասներկու օորոցայիններից մի քանիսը չունեն խոսքեր, բայց մայրական քնքշանքի, առանձնահատուկ զգացմունքի այնպիսի արտահայտություններ են, որ ունկնդրին առանց հուշելու էլ հասկանալի է դրանց նշանակությունն ու բնույթը: Մի քանի օրորներ, անգամ, վերնագրված չեն, պարզապես համարակալված են, ասենք «Օրոր 2», «Օրոր 3» եւ այլն: Խոսուն, բնության երեւույթներին արձագանքող, պահի տպավորությամբ ծնված խոսքերից առնված տողեր են մնացած երգերի վերնագրերը՝ «Բախչա ունիմ, բար չունիմ», «Աղվոր ես, չունիս խալատ», «Քամին կփչե հարավ», «Քուն եղիր, բալա՛», «Հոյ լա, սնավոր տուն», «Օրորդ ըլնիմ»…
«Կոմիտասի գրառած օրորոցայիններից մի քանիսը խոսքեր չունեն. անհայտ է՝ դրանք իրականում խոսքեր ունեցե՞լ են, թե՞ ոչ, գուցե թե ձայնով արդեն հայ մայրն իր սերն է հաղորդել, եւ խոսքեր պետք չեն եղել՝ իր գորովն արտահայտելու,- ասում է Մագդա Մկրտչյանը:- Բայց եւ գուցե հնագույն ժամանակներից եկած երգի խոսքերն, ուղղակի, չեն հասել մինչեւ Կոմիտասի ապրած ժամանակները: Եվ ես համարձակություն առա՝ դրանցից մեկը խոսքերով երգել, որ գրվել են վերջերս: Իմ առաջարկով բանաստեղծուհի Հասմիկ Սարգսյանը խոսքեր գրեց կոմիտասյան մի օրորոցայինի համար, եւ այն հանդիսականի դատին հանձնեցի համերգներից մեկին՝ կատարմանս առաջին հատվածում՝ խոսքով, երկրորդ հատվածում՝ զուտ կոմիտասյան գրառմամբ:
Զվարթունք ժպտին
Շուրջն օրոցքիդ,
Կրծքիս կսեղմեմ
Շնչիկդ եդեմ:
Սիրով պտղեցի,
Բալիս բերեցի…
Մանուկս քնի,
Բարուր դրախտ ի…
Հանդիսականը կատարումս խիստ ջերմ ընդունեց, եւ ես դա համարում եմ իմ հաջողությունը:
Ի դեպ, բուժիչ են մեր օրորները, եւ այնպիսի նրբերանգներ եմ հաղորդել, որ աննկատ հարստացնում են երգերը, ճաշակով են եւ մարդ «հալեցնող»,- շարունակում է երգչուհին:- Դրանք մաժորային են, ուրախ, երբեմն՝ մեղմ, դանդաղ: Շատերը սիրեցին դրանք. երբեմն հանդիսականը ինքնաբուխ միանում էր իմ երգեցողությանը, արտասվում, հուզվում, զգում էի, որ ինձ հաջողվել է իրենց կտրել իրականությունից, նյութականությունից, հոգեմաքրում էր: Ուստի եւ գաղափար կա համերգը կրկնելու: Աշխարհին մոր, կնոջ էներգետիկան է պակասում: Կինը երեխա է լույս աշխարհ բերում, կյանք է արարում, աշխարհը մարդկությամբ ու մարդկայնությամբ լցնում, իսկ պատերազմներին, ավերումին վերջ չկա»:
Մագդա Մկրտչյանի՝ կոմիտասյան օրորերգերի երկու համերգներին առանձին կատարումներով միացան եւ անհատական առանձին երագավորումներ հաղորդեցին Հայրենիքին զոհյալ Դավիթ Ամալյանի մայրը՝ սոպրանո Արմինե Ամալյանը, սոպրանո Մելինե Նաջարյանը, մեցցո սոպրանո Լիլիթ Հակոբյանը եւ Ա. Ցիցիկյանի անվ. երաժշտական դպրոցի սաները՝ նվագակցությամբ դաշնակահարներ Նունե Մելիք-Վրթանեսյանի եւ Ռուզաննա Բաբայանի:
ՀԱՍՄԻԿ ՍԱՐԳՍՅԱՆ
