Անցնող ամիսը տարածաշրջանում նշանավորվում է սրընթաց զարգացումներով, որոնք ի հայտ բերեցին Հայաստանի վարած արտաքին քաղաքականության որդեգրած ուղեգիծը: Անդրադառնալով հայ-ադրբեջանական հարաբերություններին` կարեւոր ենք համարում ընդգծել, որ այսպես կոչված «խաղաղության օրակարգը» եւս մեկ անգամ ապացուցեց իր անիրատեսական ու կործանարար հեռանկարները: Ադրբեջանը հանդես գալով հաղթողի դիրքից, նոր պահանջներ է ներկայացնում, պահանջելով Տավուշի մարզի չորս գյուղեր, որոնք ձեւավորվել են դեռեւս խորհրդային տարիներին: Անառարկելի է այն փաստը, որ այդ տարածքները դարեր ի վեր եղել են հայկական եւ այսպես կոչված ապօրինաբար «պատմական ադրբեջանական» են ներկայացվել ԽՍՀՄ տարիներից սկսած: Իրականում այդ գյուղերը եւ նրանց պատկանելության հարցը վիճարկվել է 1918-1920 թվականներից, երբ քննարկվում էր նաեւ Արցախի, Սյունիքի եւ Նախիջեւանի հարցը:
Ադրբեջանական քաղաքականությունը, որն իրականացվում է Հայաստանի նկատմամբ, նպատակ ունի հետագա բանակցային գործընթացում էլ ավելի թուլացնել հայկական դիրքերը, ստեղծել պատերազմի վտանգ եւ բարոյահոգեբանորեն ճնշում գործադրել հայ հասարակության վրա: Այս ամենին զուգահեռ` Բաքուն փորձում է քաղել առավելագույնը եւ սահմանների դեմարկացիայի եւ դելիմիտացիայի արդյունքում բարենպաստ իրավիճակում հայտնվել: Հայաստանը գտնվելով անբարենպաստ աշխարհաքաղաքական իրավիճակում, ապավինում է Արեւմուտքի, մասնավորապես` Ֆրանսիայի արտաքին քաղաքական օժանդակությանը: Եվրադիտորդները իրենց ներկայությամբ սահմանին, հայ հասարակական-քաղաքական շրջանում ձեւավորել են երկբեւեռ տեսակետներ: Մի հատվածը, որն ռուսական քաղաքական հարաբերությունների ամրապնդման եւ զարգացման կողմնակիցն է, գտնում է, որ նրանց ներկայությունը վատթարացրել է հայ-ռուսական առանց այդ էլ բարդ հարաբերությունները, մյուս հատվածը, որը հակառուսական քաղաքականության ուղեծրում է, ընդգծում է դիտորդների ավելացման եւ լծակների դիվերսիֆիկացման անհրաժեշտությունը: Այս հարցում, եթե վերլուծենք փաստերը, ապա պետք է նկատենք, որ հայ-ռուսական հարաբերությունները ապրում են ամենաբարդ ժամանակները նորանկախ Հայաստանի պատմության մեջ: Այո՛, Ռուսաստանի հետ կան բազմաթիվ չլուծված հարցեր, բայց եթե հակիրճ պատասխանենք թե հետագայում ինչպիսի քաղաքականություն պետք է վարել հարցին, անհրաժեշտ կլինի հղում անել 1920 թվականի սեպտեմբեր-դեկտեմբեր ամիսների հայ-ռուսական երկկողմ հարաբերությունների պատմությանը եւ հետեւանքներին: Միանշանակ է նաեւ, որ ՀԱՊԿ-ը չի իրականացնում իր առջեւ դրված դաշնակցային պարտավորությունները եւ Հայաստանը պարտավոր է դիվերսիֆիկացնել իր անվտանգային միջավայրը, բայց ոչ իր ավանդական դաշնակցի հաշվին: Այսպիսի վարվող քաղաքականությունը ժամանակի հրամայականն է, քանզի տարածաշրջանը գտնվում է անկայուն, վիճարկված եւ գերտերությունների բախման թատերաբեմի վերածվելու վտանգի տակ:
Կարեւոր ենք համարում ընդգծել Հայաստանի հարավային հարեւան Իրանի դիրքորոշումը հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների վերաբերյալ: Իրանը հստակ ընդգծել է իր տարածաշրջանային շահերի կարմիր գծերը եւ դրանց հատման հետեւանքները: Օրերս Հայաստում ԻԻՀ դեսպանը պատասխանելով Հայաստանի տարածքային ամբողջականության խախտման ու հետագա հնարավոր էսկալացիայի եւ Իրանի դիրքորոշման վերաբերյալ հարցին, հայտնեց, թե Իրանը որեւէ պարագայում անթույլատրելի է համարում Հայաստանի տարածքային ամբողջականության եւ ինքնիշխանության վիճարկումը, լինի այն Սյունիքի մարզում թե Տավուշում: Այս ուղերձը հստակ ընդգծում է Իրանի դիքորոշումը Հայաստանի եւ հայ-իրանական երկկողմ, բարիդրացիական հարաբերությունների համատեքստում:
Մյուս կարեւոր ուղերձը իրանական կողմից, Հայաստան-Արեւմուտք համագործակցության զարգացման հեռանկարներին է վերաբերում, ըստ որի` դեսպանը նշեց, որ իրանական կողմը ստացել է հստակ ազդակներ, որ դրանք չեն խարխլի հայ-իրանական բարեկամական եւ գործընկերային հարաբերությունները: Իրանի դիրքորոշումը 3+3 ձեւաչափի գործարկման վերաբերյալ մնում է անփոփոխ:
Վերջին օրերին իրանա-իսրայելական սրընթաց լարվածությունը կարող է բերել տարածաշրջանային նոր զարգացումների: Հայաստանը փորձում է բազմաշերտ հարաբերություններ ձեւավորել իր երկու բարեկամ հարեւանների հետ: Այս համատեքստում դինամիկ զարգանում են հայ-վրացական հարաբերությունները, որոնք արդեն ռազմավարական բնույթ են կրում: Վրաստանի վարչապետի այցը Հայաստան միտված էր նոր համագործակցային եզրեր գտնելուն եւ եղած փոխգործակցությունը ամրապնդելուն: Վրաց քաղաքագետները ընդգծում են, որ հայ-վրացական հարաբերությունները եթե համարվում են ռազմավարական, ապա պետք է հստակ օրակարգ ձեւավորվի: Այս ամենը ենթադրում է,որ Հայաստանը պետք է հստակեցնի իր արտաքին քաղաքական ուղեգիծը` Եվրամիությո՞ւն, թե՞ Ռուսաստան (ԵԱՏՄ,ՀԱՊԿ):
Ավելորդ չէ նկատել, որ Վրաստանը բավականին բալանսավորված քաղաքականություն է վարում ՌԴ-ի հետ: Վրաստանի դերը հսկայական է Հայաստանի արտաքին առեւտրի եւ համաշխարհային շուկաներ ներթափանցելու առումով: Վրաստանը ինքնին Հայաստանի միջոցով փորձում է թոթափել թուրք-ադրբեջանական տանդեմի ազդեցությունը իր երկրի վրա, հատկապես տնտեսական առումով: Այնուհանդերձ, հայ-վրացական հարաբերությունները այս պահին ինտենսիվ զարգացման միտումներ են ցուցաբերում: Օրերս ԵՊՀ-ում բացվեց նաեւ Վրացագիտության կենտրոնը, որի գործունեությունը նպատակ է հետապնդում զարգացնելու եւ ամրապնդելու գիտակրթական ու գիտահետազոտական կապերը ի շահ երկու երկրների ու ժողովուրդների:
Ամփոփելով ընդգծենք, որ տարածաշրջանում որեւէ պահի իրավիճակը կարող է գլխիվայր փոխվել, իսկ Հայաստանի շուրջ իրավիճակը բարենպաստներից չէ: Այս փորձությունները պատվով հաղթահարելու համար պետք է ունենալ համախմբվածություն եւ համարձակություն, վարել հավասարակշռված եւ ճկուն քաղաքականություն Արեւմուտք եւ ՌԴ փոխհարաբերություններում, որ բացակայում է մեզ համար ամենվճռական պահերին:
ԲԱԲԿԵՆ ՂԱԶԱՐՅԱՆ
Կովկասագետ
Հայաստանի հարակից երկրների պատմության ամբիոն
