Ջան ասելու ժամանակը

Դեսպան Գրիգոր Առաքելյանի գրառումը, –

Հայերը  ջերմ  մթնոլորտում զրուցելու  ավանդական  ձևաչափ  ունեն,  որը  կոչվում է «ջան ասել, ջան լսել»: Սա այն հայեցի ձևաչափն է, որ երկխոսության կողմերից մեկն  իր զրուցակցին  դիմում է «ջան» փաղաքշականով  և ստանում «հա ջան» պատասխանը: Պատկերացնո՞ւմ  եք,  որքան հաճելի  կլիներ, եթե այս օրերին մեր երկրի բոլոր վարչական ռեսուրսները   մոբիլիզացվեին  այս ձևաչափով մեզ զրուցել պարտադրելու համար։  

«Ջան»  բառը հայի շուրթերից  պարբերաբար  հնչող փաղաքշական բառ է, որը դրվում է կոչականի կողքին:  Հաճախ «ջան» բառը ստիպում է հայի բազմավանկ անունը արտաբերել   ընդամենը մեկ վանկով: Օրինակ, Կառան,  Նառան ու Մառան, որ Կարինեի,  Նարինեի ու Մարինեի կրճատ տարբերակներն  են, ջանի «շնորհիվ»  ստանում  են Կառջան, Նառջան ու Մառջան ձևերը: Եվ դա մի տեսակ մտերմություն ու հարազատություն է պարտադրում զրուցակիցներին: (Խնդրում եմ Մառջան հապավումը  չշփոթել Մարջան անվան հետ, որն առաջացել է արամերեն margonith հոմանիշից): Նաև պետք չէ  վրացական Դարիջան իգական անվան մեջ փնտրել «ջան»  բաղադրիչը, քանի որ այդ անվանումը պարսկերեն  نیست در جهان   [nist dar jahan]  «Աշխարհում (նմանը) չկա» բառակապակցության  հնչյունափոխված (աղավաղված) ձևն է:

Ես միշտ կարեկցանքով եմ նայել ռուսներին, քանի որ նրանք չունեն «ջ»  հնչյունը, և հայի հետ առնչվելիս, ստիպված են  մի կերպ  «դ» և «ժ»  բաղաձայների միաձուլումով  արտասանել,  օրինակ,  «Մգեր-ԴԺան»  բաղաձայնակույտը:

Մեզ շրջապատող, հատկապես իրանական մշակույթի ազդեցությունը կրող ժողովուրդները,  նույնպես օգտագործում են իրանական աղբյուրից փոխառված  «ǰān»  փաղաքշականը,  որը նշանակում  է  «հոգի», «կյանք»: Բայց հայերենն  ունի նաև հնդեվրոպական նախալեզվից փոխառած նույն ուղղագրությամբ բնիկ հայկական մեկ այլ  բառ, որից էլ  կազմվել են «հոգնաջան», «ժրաջան», «ջանալ» բառերը, և դա  իրանական  جان     « ǰān»  բառի  հետ  ոչ մի կապ չունի:

Ջանի կիրառումն Աֆղանստանում այնքան սովորական  է, որ այլևս ջանը չի ընկալվում  որպես փաղաքշական բառ: Օրինակ, Աֆղանստանի դպրոցներում ներկա-բացակայի ժամանակ աշակերտների անուններն արտասանում են միայն  ջանի հավելումով՝ Ահմադ-ջան, Մամուդ-ջան, Ջումա-ջան և այլն:  Ջանի փաղաքշանքը չի ընկալվում  նաև  հայերեն որոշ անձնանունների,  օրինակ՝ Աղաջանի ու Իսաջանի պարագայում: 

Բայց Աֆղանստանում, ինչպես նաև Իրանում,  «ջան ասել, ջան լսել» բանաձևի  փոխարեն կա մեկ այլ ձևաչափ, որը կոչվում է «Ես ծաղիկ ասեմ, դու ծաղիկ լսիր»:

Իրանցի ժամանակակից  բանաստեղծ Ֆերեյդուն Մոշիրին այս տողերով ընկերական  ջերմ ու անկաշկանդ  զրույցի  մասին  իր  երազանքն է արտահայտում․

 من دلم می‌خواهد

خانه‌ای داشته باشم پُرِ دوست ،

کنج هر دیوارش

دوست‌هایم بنشینند آرام

گل بگو گل بشنو … ؛

Երանի տուն ունենայի՝  լի ընկերներով,

Դրա պատերի ամեն մի անկյունում

Անվրդով նստած լինեին  ընկերներս,

Ու մենք ջան ասեինք,  ջան լսեինք… (ծաղիկ ասեինք, ծաղիկ լսեինք)

Ի դեպ, Աֆղանստանում  ծաղիկ  իմաստով «գոլ» բառը  ինչ-որ տեղ  փոխարինում է «ջան» բառին, որի ապացույցն է آقای گل   [agha-ye gol] հարգալից  դիմելաձևը: Բայց եթե Աֆղանստանում «աղա-յէ գոլ» արտահայտության  մեջ «գոլ» բառը ծաղիկ է նշանակում, ապա  Իրանում նույն  آقای گل   «աղա-յէ գոլ»  բառակապակցությունը    համարվում  է տիտղոս, որը տրվում է ֆուտբոլային խաղերում ամենաշատ գոլ  խփած  ֆուտբոլիստին: