Մտավորականությունը քաղաքականության սուբյեկտ (վերլուծություն քաղաքական սոցիոլոգիայի բնագավառում)

Այս վերլուծությունը պրոֆեսոր Մարիամ Մարգարյանը կատարել էր դեռ հեռավոր 1995թ․, սակայն այն արդիական է նաև այսօր։

Քաղաքականությունը մարդկային գործունեության հատուկ ոլորտ է, իսկ մտավորականությունը քաղաքակրթության որոշակի փուլերում հայտնված և հասարակայնորեն ամրակայված սոցիալա­կան շերտ է՝ գաղափարների ու մտքերի կրող-վերարտադրող, ար­ժեքների ստեղծողն ու համակարգողը:

Հասարակությունը որպես համակարգ ամրակայվում և գործառ­նում է որոշակի համաձայնության հիմքի վրա: Բայց ոչ թե այն հա­մաձայնության, որը քարոզում էին ֆրանսիական լուսավորիչները, այլ ըստ իմանենտ հատկանիշի, առանց որի ոչ մի հանրություն չի կարող գոյատևել: Այս դեպքում տարաձայնությունը գտնվում է համաձայնության ընդարքում, որպես տվյալ հատկանիշի հակադ­րություն: Քաղաքականությունն էլ այս համաձայնություն-տարաձայնություն (հակադրություն) գործառումն է, որն ունի երկու ելակետ փոխդաշնություն և բախում: Քաղաքականությունը ժամանակակից մարդու համար պահանջմունքային է, և անկախ այն բանից, թե մարդը ինչ չափով է մասնակցում քաղաքականությանը, քաղաքա­կանությունն ինքը մշտապես ընդգրկում է նրան իր ոլորտը:

«Մտավորականություն» հասկացությունը կարելի է վերցնել ամենալայն և ամենաորոշակի իմաստներով: Մտավորականությունը ողջ կրթված հասարակությունն է, նրա մեջ ընդգրկված են բոլորը, ովքեր ուղղակի կամ անուղղակի, ակտիվ կամ կրավորական կեր­պով մասնակցում են երկրի մտավոր և քաղաքական կյանքին: Թյուրիմացությունից խուսափելու համար նկատենք, որ այդ երկու «կրթված» և «մասնակցում են երկրի մտավոր և քաղաքական կյան­քին» հասկացությունները կարող են լինել միանգամայն տարբեր հարաբերակցությունների մեջ: Առանց հայտնի կրթական մինիմու­մի անհնարին է մասնակցել երկրի թե՛ մտավոր, թե՛ քաղաքական կյանքին, բայց այստեղից չի հետևում, թե որքան կրթված է մարդը, այնքան մեծ է նրա դերը դրանց մեջ: Վերջին հանգամանքի համար պետք են բազում ներքին ու արտաքին պայմաններ:

Երկրի քաղաքական կյանքին մասնակցելու համար մարդը պետք է ունենա մի շարք բարենպաստ պայմաններ, մտային նախաձեռնություն, տաղանդ, փաստական հնարավորություն, միջավայր, գնահատում և այլ արժեքներ: Բայց այս դեպքում գլխավորը մտավորականության քա­ղաքականության կրողի հատկանիշների այն դրսևորումն է, որը են­թարկվում է որոշակի շփման, դիցուք ակտիվ և կրավորական:

«Կրավորական» բաոը (ինչպես և «ակտիվը») մենք գործածում ենք իր պայմանական նշանակությամբ, որովհետև չկա բացարձակ կրա­վորականություն (և հակառակը), քանզի քաղաքական կյանքն ինքն է իր մեջ ներառում մարդուն՝ մտավորականին, և շատ հաճախ կարգա­վորում նրա գործառնումը վերոհիշյալ չափերով՝ պասիվ կամ ակտիվ։ Այս պարագայում մեծ նշանակություն ունի մտավորականի մտային և ֆիզիկական էներգիայի պաշարը: Հասկանալի է, որ այդ երկու էներ­գիաները Աստծո կողմից միասնաբար շնորհ ստացան, մարդը առավելագույնս կարող է մասնակցել այդ երկրի քաղաքական կյանքին, քան դրանցից զրկվածը կամ թույլը: Բայց վերոասվածը բացարձակապես չի նշանակում, որ յուրաքանչյուր մտավորական քաղաքական գործիչ է, կամ էլ զբաղվում է քաղաքականությամբ, դա նշանակում է, որ մտավորական մարդն իր և ընձեռված հնարավորությունների շրջանակնե­րում, մասնակցում է երկրի քաղաքական կյանքին՝ դառնալով քաղա­քականության սուբյեկտ, ինչպես իր անհատական դրսևորումներով, այնպես էլ իր սոցիալական շերտի հետ:

Մտավորականության հասարակական-քաղաքական գիտակ­ցությունը նրա գիտակցության մասն է, որը ձևավորում է մի շարք օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ բնույթ գործոնների ազդեցության տակ: Չնայած հայ մտավորականությունը հարաբերականորեն ավելի երիտասարդ հասարակական շերտ է, այնուհանդերձ, նրա քաղաքա­կան գիտակցությանը հատուկ են արժեքային բարդություններ և կնքված է հակասականությամբ: Այս պարագան պատճառաբան­ված է նրա խորհրդային սոցիալիստական անցյալով և կապիտալիզացվող ներկայով: Բանն այն է, որ այս պատմական փուլում, երբ ամեն օր ու ժամ խորտակվում են սոցիալիզմի հենասյուները, մտա­վորականության ճնշող մասը դուրս է մնացել այն խաղից, որը ժա­մանակի ընթացքում նրան, որպես դեր, տվել էր պարտոկրատիան, նա հարմարվել էր (իհարկե, չենք մոռանում գուլագները) դրան և ընդհանուր «ներկայացման» մեջ չէր զգում իր, այսպես կոչված՝ էպիզոդիկ դերը: Ընդհակառակը, նա համոզված էր, որ իրեն է վերա­պահված լուսավոր ապագայի կերտման եթե ոչ գլխավոր, ապա առաջատար դերը: Այսօր նա հայտնվել է հասարակական կյանքի արյերգարդում: Այս պարագան ծնել է հենց նրա հասարակական-քաղաքական գիտակցության հակասությունը՝ դրոշմված բոլոր մաս­նագիտական խմբերի վրա: Մասնագիտությունը դրսևորում և ինքնահաստատվում է աշխատանքով, սրա նկատմամբ առկա սոցիա­լական պատվերի չափանիշով:

Այն կարևոր պարագան, որ աշխատանքն ունի մտավորականի համար, մեծացնում է նրա հետաքրքրությունը իր մասնագիտական դրսևորման ազատ և անարգել բնույթը: Գիտնականներին ու ինժերներին հուզում է գիտության և տեխնիկայի, ուսուցիչներին ու բժիշկներին լուսավորության ու առողջապահության կազմակերպումը, մշակույթի և արվեստի աշխատողներին՝ հասարակության հոգևոր կյանքի հիմնախնդիրները: Մտավոր աշխատանքի մարդիկ ցանկանում են մասնակցել իրենց մասնագիտությանը վերաբերող ապագայի կանխորոշմանը, կամենում են, որ իրենց աշխատանքը ծառայի հանրապետություն-պետությանը, այլ ոչ թե մենաշնորված առանձին խմբերին: Հայաստանի ուսուցիչների նախկինում կազ­մակերպված գործադուլն ուղղված էր ոչ միայն սեփական կենսամակարդակի բարելավմանը, այլև՝ լուսավորության համակարգում վերափոխումների մեջ իրենց մասնակցության ապահովմանը: Նկատելի է նաև մի այլ բան. որպես քաղաքականության սուբյեկտ մտավորականությունը ներքուստ պատրաստվում է մտնել կոնֆլիկտի մեջ հաստատվող կապիտալիզմի հետ, որը խստիվ սկսել է իդեոլոգիազացնել նրա քաղաքական գիտակցությունը: Մտավորակա­նությանը ամբողջությամբ հատուկ է սրված և զգայուն հե­տաքրքրությունը առ դեմոկրատիան, հավասարությունը, հասարակական ազատությունը և սոցիալական արդարությունը: Հանուն դեմոկրատիայի, պայքարը, որ մեր հասարակությունը մղեց ոչ վաղ անցյալում, հսկայական էր մտավորականության մասնակցությունը: Եվ պատահական չէր, որ աոավել ակտիվ տարրը մտավորականության այն շերտերից էր, որին «երես չէր տվել» պարտոկրատիան: Եվ բնական էր նաև այն, որ մտա­վորականության լայն շերտերը պաշտպանելով սպասվող վերափոխումները, պետք է վերջնական արդյունքում հիսաթափ­վեին և հուսահատվեին, ընկնելով ներկա կրավորականության մեջ, օտարվեին իրականությունից…

Անշուշտ, որոշակի կատեգորիայի մտավորականության քա­ղաքական գիտակցությունը նրա հասարակական կեցության պարզունակ ածանցյալը չէ: Շատ բան կախված է նրանից, թե ինչպիսի վերաբերմունք ունեն այս կամ այն կատեգորիայի մտավորականության խմբերը հասարակական այլ շերտերի նկատմամբ և ինչպիսին է քաղաքական զանազան ուժերի՝ նրանց վրա ունեցած ազդեցությունը: Մտավորականության քա­ղաքական գիտակցության ձևավորման գործընթացը սոցիալիզմից կապիտալիզմի անցման շրջանում ծայրահեղորեն բարդ է: Դեռ նոր է սկսվում մտավորականության տեղի որոշակիացման գործընթացը՝ սպասվող հասարակարգում, որը նույնպես գտնվում է երկունքի և լինելության մեջ: Հսկայական է այն տարբերությունը, որ առկա է զանազան մասնագիտական խմբերում:

Այդ տարբերությունն ավելի է ընդգծվում հասարակության նոր դիֆերենցիացիայի պայմաններում: «Մեռնող» սոցիալիզ­մի և «հաստատվող» կապիտալիզմի միջև ծավալված անողոք պայքարում հակադիր ուժերը ձգտում են իրենց կողմը գրավել մտավորականությանը: Այս պայքարը հանդիպում է մտավո­րականության խուլ դիմադրությանը, մտավորականությունն ինքն է պատրաստվում դառնալ քաղաքական ուժ, և այս գործընթացը նախնական փուլում է, ճիշտ այնպես, ինչպես մյուս հասարակական երևույթները և ուժերը:

Մտավորականության նոր գաղափարաբանության մշակու­մը նրա նոր դերի արդյունքն է և համապատասխանում է դրան, բայց և հիմա խիստ դժվար է այդ գաղափարաբանության ուր­վագծերի կռահումը, քանի գտնվում է դեռ իր սաղմնային վի­ճակում: Հատուկ է մի բան, որ մտավորականության կողմից իր մենաշնորհների կորուստը նրա քաղաքական ակտիվությու­նը կարող է ուղղել երկու հիմնական ուղղություններով.

հանդես գալ հաստատվող հասարակական համակարգի առավել անընդունելի դրսևորումների դեմ,
մտնել սեփական կորպորատիվ հետաքրքրությունների սուր պայքարի մեջ:
Այս երկու միտումները զգացվում են նրա ներկա քաղաքա­կան կրավորականության ընթացքում, որը խախտվում է, երբ իշխանություններն անցկացնում են որևէ հակամտավորական վերափոխում, ասենք՝ լուսավորության, բժշկության, մշակույ­թի ոլորտում: Վերոշարադրանքը մեզ հիմք է տալիս անելու երկու եզրակացություն.

սոցիալիստականից բուրժուակսւն մտավորականության անցման ճանապարհին մտավորականությունը կդրսևորվի որ­պես ակտիվ քաղաքական սուբյեկտ,
որպես ակտիվ քաղաքական սուբյեկտ նա հասարակա­կան ուժերի մեջ կձգտի գտնել դաշնակիցների, որոնց սոցիա­լական կարգավիճակը կնպաստի մտավորականության հասա­րակական դերի բարձրացմանը: Որո՞նք են այդ ուժերը, ներ­կա պահին ընթացող հասարակական շերտավորման բուռն ընթացքում մեծագույն համարձակություն կլինի մատնացույց անե­լը: Բայց դեմոկրատական արժեքների համար մղած մտավո­րականության համաշխարհային պայքարի փորձը ցուցանում է առավել մարգինալացված արժեքներ կրող սո­ցիալական շերտերը, հատկապես անցումային շրջաններին յու­րահատուկ: Մտավորականությունը ասելու է իր խոսքը: Բայց մինչ այս, նա դեռ պետք է մշակի իր գազափարաբանությունը: Իսկ սա երկարատև ժամանակի արդյունք կարող է լինել: Զի բացառում նաև կոնֆորմիզմը: Սա արդեն այլ թեմա է: «ԼՐԱԳԻՐ», 1995, N 167