Հայաստանյան առօրյայում ու միջավայրում յուրօրինակություններն ու տարօրինակությունները հանրային ակնկալիքների առումներով սպասվածից առավել են: Հանրության մի զգալի հատված, որի շարքերում՝ սույն մտահոգությունները կրողիս շրջապատի ներկայացուցիչներ, երբեմն ու հաճախ անորոշ վիճակում են հայտնվում զրուցակցի պարզ «ինչպես ես» հարցը լսելիս: Տասնամյակներ շարունակ ընդունված պատասխանը տեղը զիջում է անորոշ մի պահվածքի ու վիճակի, որը միայն մտահոգություններ է ծնում, հեղինակիս կողմից «թոփշալիշ» անվանված դրության, որն ընդամենը շիլաշփոթ ձեւակերպման աջից ձախ ընթերցումն է, աշխարհն իրոք շուռ է եկել մտքի շարունակությունը: Կյանքի փորձով իմաստնացած տարբեր տարիքի մարդիկ որպես իրողություն են ընդունում թե՛ վերջին արտահայտությունը, թե՛ դրա նախորդը, որը մի այլ պարագայում գուցե եւ գռեհկաբանություն կդիտարկվեր: Այլ կերպ ի՞նչ որակում տաս, ասենք, հետեւյալ գնահատականին. 2018-ից սկսած փոքր տնտեսություններին նվիրված բոլոր ծրագրերը ձախողվել են:
Բացահայտումը ՀՀ վարչապետինն է, արվել է գործադիր մարմնի սեպտեմբերի 7-ի նիստում, ձախողումների համար պատասխանատու պետական բարձրագույն պաշտոնյաների անմիջական ներկայության պայմաններում: Առիթը թերեւս մինչ այդ քննարկված հարց էր` խաղողի մթերումները հաստատելու մասին: Որ այն տասնամյակներ շարունակ գլխացավանք է եղել, ինչ-ինչ գործողություններով մասամբ թե հիմնավորապես լուծվել, անժխտելի է: Իսկ ահա վարչապետի գնահատականն առավել է կտրուկ. բոլոր ծրագրերը ձախողվել են: Թե քանի՞ տասնյակ կամ հարյուրավոր միլիոն-միլիարդավոր դրամներ է կազմում հարկատուների միջոցների այսօրինակ փոշիացումը, հարկ է սպասել նիստի մասնակից վերահսկող ու իրավապահ մարմինների արձագանքին, քանզի հանցագործության մասին ահազանգողը ՀՀ վարչապետն է, երկրի բյուջեի արդյունավետ կառավարման թիվ 1 պատասխանատուն:
Առայժմ հայտնի է 2023 թվականին ՀՀ տարածքում արտադրված խաղողի մթերումների կանոնակարգման նպատակով երկրի էկոնոմիկայի նախարարության կազմած ծրագրի բյուջեն` 4 մլրդ դրամ: Ինչպես միշտ, ոչ մի խոսք ու ակնարկ փոքր տնտեսությունների մասամբ իսկ կայացմանը, քանզի այդ 4 մլրդ դրամը հատկացվելու է ալկոհոլային խմիչքներ արտադրող այն ընկերություններին, որոնք ընթացիկ տարում արտադրված խաղողի բերքից 5 հազար տոննա եւ ավելի մթերում կիրականացնեն` 5-9 հազար տոննայի պարագայում կիլոգրամի դիմաց 30 դրամ, 10 հազար տոննայից ավելի մթերման պարագայում առավել բարձր գներ: Միակ բացատրությունն այն է, որ մթերվող խաղողի գինը պետք է կազմի 110 դրամ: Իմա` այսկերպ պարտադրանքի միջավայր է ստեղծվում, որ խաղողագործի բերքը կգնվի, 60-65 հազար տոննա խաղողից գինի ու կոնյակ կարտադրվի, արտահանում կիրականացվի, բյուջեն հարկային եկամուտներ կունենա: Թե ո՞րտեղ է այստեղ փոքր տնտեսություններ ունենալու, դրանք կայացնելու եւ զարգացնելու իրատեսությունը, ոչ մի խոսք:
Հանրահայտ է, որ հեղինակը տեսել է Ավստրիայի Շտիրյա մարզի գինեգործների մոտ, որ հիմնականում ընտանեկան բիզնեսի սկզբունքով գործող մինչեւ 5-6 հեկտար խաղողի այգիներ ունեցող գյուղական տնտեսություններն իրենք են մշակում սեփական բերքը, մառաններում հազարավոր ու տասնյակ հազարավոր տարբեր տարիներ շշալցրած գինիներ ունեն, որոնք պարբերաբար վաճառվում են, մշտական եկամուտ ապահովում: Արդյունքում` եվրոպական առեւտրային ցանցում կարելի է հանդիպել անգամ գնողունակ հաճախորդներին տրամադրող գնապիտակների, որը չես նկատի մեր պայմաններում:
Արդյունքում` մասնագիտական խոսույթում հայտնվում են արտահայտություններ, որ հայերը գինի խմող ազգ չեն, երբ հարկ է ապրել գինի վայելելու հաճույքը: Ահա ինչից եք մեզ զրկում, պարոնայք կառավարիչներ: Եվ տանում… կոռուպցիոն ռիսկեր պարունակող ինչ-որ սանդղակային միջավայր, որի մասին խոսվեց հենց կառավարության նիստում:
Տեսեք. եթե կազմակերպությունը մթերել է 5 հազար տոննա, անգամ 30 լումա չի ստանա: Կլրացնի հերթական հազար տոննան, կստանա կգ-ի դիմաց 30 դրամը, արդյունքում 30.000.000 դրամը: Այստեղ է մասամբ ուրվագծվում կոռուպցիոն ռիսկը, որը կարող է արտահայտվեր մթերողի կողմից ինչ-ինչ առաջարկ-պահանջարկի տեսքով, ասենք` հանձնվող ծավալի հավելագրումով: Սա ընդամենը գործարքի մեկ տարբերակն է:
Ծանոթանալով նախորդ տասնամյակներին ՀՀ-ում խաղողագործության զարգացման ռազմավարական հռչակված ծրագրերին, նկատում ենք մինչեւ 35-36 հազար հեկտար խաղողի այգիներ ունենալու փաստերի: Այսօր, ըստ էկոնոմիկայի փոխնախարարի հետ 2022-ին ունեցած մի հանդիպում-զրույցի, խաղողի այգիներն ընդամենը 12 հազար հեկտար են: Ընթերցողին թերեւս կհետաքրքրի հետեւյալ վիճակագրությունը: Արարատյան դաշտավայրում գտնվող Արարատի ու Արմավիրի մարզերի ընդհանուր տարածքը 335 հազար հեկտար է, խաղողի այգիները, թերեւս 10 հազար հեկտարից պակաս, տարածքի հազիվ 3 տոկոսը: Եվ հարցը` արդյո՞ք այն հարկ է ավելացնել, հասցնել նախկինում նախատեսված հեկտարներին, ավելորդ չի հնչում: Պարզ մի հաշվարկ. շաբաթը 1 շիշ գինի վայելելու պարագայում 1 մլն գինեսերների պահանջը բավարարելու համար պահանջվում է նվազագույնը 50 հազար տոննա խաղողի մշակում, որը կարելի է իրականացնել 5 հազար հեկտար լրացուցիչ այգի հիմնելու արդյունքում:
Մեր պայմաններում ցավալիորեն հակառակն է կատարվում, հաճախ ենք պատկերների ականատես դառնում, երբ այգետերերը պարզապես մեծ ափսոսանքով քանդում են խաղողի այգիները: Մեզանում այս վիճակն է արմատավորվել, քանզի հիմնականում ասվում ու խոսվում է խաղողից միայն ալկոհոլային խմիչքների ստացման մասին: Այնինչ ավագ սերունդն այսօր էլ հիշում է Երեւանի փողոցներում բաժակը 10 կոպեկով վաճառվող խաղողի հյութի մասին: Խաղողից նաեւ հայերիս խոհանոցներում օգտագործվող քացախ է պատրաստվում, որը հիմա հիմնականում ներմուծվում է: Գրեթե ամբողջությամբ ներմուծվում է չամիչը, ո՞ր երկրներից, դժվար է ասել: Պարզվում է, խաղաղի կորիզից ձեթ է քամվում, թերեւս այլ արտադրանքներ էլ են ստացվում:
Հարցերն ու խնդիրները շատ են ու բազմազան, որոնք բարձրաձայնելն ու ահազանգելն անցանկալի է դիտարկվում: Սա ընդամենը մեկ մշակաբույսի, խաղողի պարագայում:
Հուսանք, որ գյուղոլորտի նեղ մասնագետները, որոնք կան բարձրագույն ուսումնական համակարգում, պետական մասնագիտական հաստատություններում, առավել խորությամբ ու մտահոգությամբ կանդրադառնան պետությանն ու հանրությանը մշտապես զբաղեցնող այսօրինակ կենսական անհրաժեշտություններին, կառավարությանն ազատելով յուրօրինակ մենեջերային պարտավորությունից:
Տրվենք սպասումի:
Խմբ. կողմից- Խնդրին լավատեղյակ անկախ մասնագետներից մեկը «Ազգ»ին տեղեկացրեց, որ խաղողագործների տառապանքը կարելի է կտրուկ մեղմացնել, եթե մեր երկրի մաքսակետերում արգելվի կամ կրճատվի Բուլղարիայից եւ այլ երկրներից խաղողի սպիրտի ներկրումը: Մթերող ձեռնարկությունները գնի ոչ այնքան մեծ տարբերության պատճառով նախընտրում են դրսից ներկրվածը:
ԳԵՂԱՄ ՔՅՈՒՐՈՒՄՅԱՆ
