Ինչու է ճիշտ ժամանակը, որ Հնդկաստանը Թուրքիային «հայկական» նվեր մատուցի՝ Քաշմիրում իր դիրքերն ամրապնդելու համար

Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչել է 34 երկիր, սակայն Հնդկաստանը դեռ կշռադատում է Հայաստանի եւ Թուրքիայի հետ իր հարաբերությունները հավասարակշռելու տարբերակները: Եվ սա անկախ այն փաստից, որ Էրդողանը մշտապես թիրախավորում է Հնդկաստանը Քաշմիրի հարցով:

Ապրիլի 24-ը Հայոց ցեղասպանության հիշատակի օրն է: Առաջին փուլը սկսվեց 1915 թվականի ապրիլի 24-ին, երբ երիտթուրքերը Ստամբուլում (այն ժամանակ՝ Կոնստանդնուպոլսում) բանտարկեցին եւ սպանեցին հարյուրավոր հայ մտավորականների եւ համայնքների ղեկավարների: Այդ սպանությունները տարածվում էին ոչ միայն հայ քրիստոնյաների, այլեւ ասորիների, հույների, եզդիների եւ այլ՝ ոչ մուսուլման կրոնական փոքրամասնությունների վրա: Մոտ 7-15 հարյուր հազար հայեր սպանվեցին կառավարող վերնախավի վարած քաղաքականության հետեւանքով: Մարդկանց մի մասը սպանվում էր լայնամասշտաբ ջարդերի ժամանակ, իսկ մյուս մասը քշվում էր ներկայիս Սիրիայի անմարդաբնակ անապատները, որտեղ եւ մահանում էր քաղցից ու ծարավից: Ջարդերը շարունակվեցին նույնիսկ հանրապետական ղեկավարների կողմից կառավարվող ժամանակակից Թուրքիայի ստեղծումից հետո: Կոտորածների եւ ավերածությունների մասին վկայությունները փաստագրվել են աշխարհով մեկ սփռված եւ Հայաստանի բնակչության թիվը գերազանցող հայկական սփյուռքի կողմից՝ հիմնականում ԱՄՆ-ի եւ Բրիտանիայի արխիվներում: Սփյուռքահայերի ամենախոշոր համայնքները գտնվում են Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Ֆրանսիայում:

Հայկական կոտորածերն արդի աշխարհի պատմության մեջ արձանագրված ամենադաժան ջարդերն են: Այդ լայնամասշտաբ կոտորածները ոգեշնչեցին լեհ իրավաբան Ռաֆայել Լեմկինին հորինել «ցեղասպանություն» հասկացությունը եւ աշխատել դրա վերջնական քրեականացման ուղղությամբ: Լեմկինի կողմից ներկայացված ցեղասպանություն (գենոցիդ) եզրույթը վերաբերում է ոչ միայն մարդկանց ֆիզիկական ոչնչացմանը, այլեւ զոհերի մշակութային, հոգեւոր եւ կրոնական ինքնության վերացմանը:

Նույնիսկ Ցեղասպանությունից ավելի քան 100 տարի անց Թուրքիայում ցեղասպանությանը որեւիցե անդրադարձ համարվում է «ազգային ինքնությունը սեւացնելու փորձ» եւ պատժվում է թուրքական օրենքներով: Թուրքիան հրաժարվում է ընդունել «ցեղասպանություն» եզրույթն այն հիմնավորմամբ, որ նշված իրադարձությունները տեղի են ունեցել 1915-1917 թվականներին, իսկ «ցեղասպանություն» բառը որպես իրավաբանական եզրույթ չի կարող գործածվել հետադարձ ուժով: Թուրք բնակչության շրջանում տարածված է այն ընկալումը, որ հայ բնակչության զանգվածային տարհանումներ իսկապես տեղի են ունեցել, քանի որ հայերն առաջին համաշխարհային պատերազմի ընթացքում համագործակցում էին Ռուսաստանի հետ, երբ ռուսները ներխուժել էին Անատոլիա: Սա նույնիսկ կարող է հանգեցրած լինել մոտ 3,00,000 հայերի մահվան Սիրիայի զարհուրելի եւ ամայի անապատներում: Սակայն տարհանումը իրականացվել է որպես պատիժ, եւ դրա հետեւանքով տեղի ունեցած մահերը զուգադիպություններ են եւ, իհարկե, երեւակայության եւ ոչ մի թռիչքով դրանք չեն կարող դիտարկվել որպես «ցեղասպանություն»:

Չնայած Թուրքիան մշտապես ժխտել է ցեղասպանության գաղափարը, տարբեր երկրների կողմից դրա ընդունման արձագանքը հատկապես սուր է եղել վերջին տարիներին, երբ երկրի ղեկին կանգնած է եղել Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը: Վերջինս, որպես նախագահ, 2016 թվականի պետական հեղաշրջման փորձի ձախողումից հետո, որն, ի դեպ, ամենաարյունալին էր երկրի պատմության մեջ, իշխանությունը կենտրոնացրել է իր նախագահության շուրջ եւ կոշտ դիրքորոշում ունի այս հարցի վերաբերյալ: Ներկայիս Թուրքիան «նեոօսմանյան» քաղաքականություն է վարում՝ ժխտելով քեմալական գաղափարախոսության բնորոշ հատկանիշը հանդիսացող աշխարհիկ պետության գաղափարը եւ արեւմտամետ կողմնորոշումը, ինչը նաեւ նշանակում է, որ բանակը պետք է պաշտպանել աշխարհիկությունից եւ Ռուսական պետության արեւմտամետ կողմնորոշումից:

Ժամանակակից Հայաստանը (Արեւելյան Հայաստան), որը, հայ ազգայնականների պնդմամբ, խոշոր պետության ընդամենը մի փոքրիկ հատվածն է, ստեղծվեց ցարական վարչակարգի անկումից հետո, 1918 թվականին, սակայն կարճ կյանք ունեցավ: Ցեղասպանությունը, ըստ պատմաբանների, տեղի է ունեցել բացառապես Օսմանյան կայսրության անատոլիական մասում՝ Արեւմտյան Հայաստանում, որտեղ էլ բնակվում էր հայերի մեծամասնությունը: Ցեղասպանությունը նաեւ ներկայիս հայկական պետության ազգային ինքնության զարգացման համար գլխավոր շարժիչ ուժն է:

Ցեղասպանությունը ճանաչել է աշխարհի 34 երկիր, հիմնականում եվրոպական եւ լատինաամերիկյան, ներառյալ Ռուսաստանը, որը հյուրընկալել է հայ սփյուռքի ամենախոշոր համայնքը: ԱՄՆ-ը Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչեց 2021 թվականին: Հնդկաստանը դեռեւս չի ճանաչել ցեղասպանությունը, քանի որ դեռ կշռադատում է Հայաստանի եւ Թուրքիայի միջեւ հարաբերությունները հավասարակշռելու իր տարբերակները: Հայոց ցեղասպանության ճանաչումով աշխարհը կըմբռնի խնդրի լրջությունը, իսկ ժամանակակից թուրքական հասարակության եւ պետության կողմից դրա ընդունումը նաեւ կարող է հանգեցնել եղեռնից տուժած հայ ընտանիքների եւ նրանց ժառանգների կողմից փոխհատուցման պահանջների:

Հնդկաստանին խիստ անհրաժեշտ է Ցեղասպանության ճանաչումը: Էրդողանի ղեկավարած Թուրքիան քննադատել է Հնդկաստանին Քաշմիրի հարցի առնչությամբ: ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում ունեցած իր ելույթներում նախագահ Էրդողանը քաշմիրցիների կարգավիճակը նմանեցրել է ույղուրների եւ ռոհինջաների կարգավիճակին, որի դեմ Հնդկաստանը բուռն կերպով բողոքել է ոչ միայն ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի հարթակից, այլեւ դրանից դուրս: Հետաքրքրական է այն փաստը, որ Պակիստանը միակ երկիրն է աշխարհում, որը չի ճանաչել Հայաստանը որպես անկախ պետություն եւ դա արել է Հայաստանի հակառակորդներին՝ Ադրբեջանին եւ Թուրքիային գոհացնելու համար: 2019 թվականին Հնդկաստանի վարչապետ Նարենդրա Մոդին հանդիպեց Հայաստանի իր գործընկեր Նիկոլ Փաշինյանին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում հանդիպման շրջանակներում, այն բանից հետո, երբ Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը բարձրացրեց Քաշմիրի հարցը եւ խոսեց Հնդկաստանի կողմից Հայոց ցեղասպանության ճանաչման հնարավորության մասին:

Տասնամյակներ շարունակ Հնդկաստանն իր քաղաքականությունը վարելիս առաջնորդվել է ամենացածր ընդհանուր հայտարարի սկզբունքով՝ հիմնվելով ռիսկից խուսափելու գաղափարի վրա: Քաղաքական եւ արտաքին քաղաքական վերնախավերը մշտապես փնտրել են ավելի ապահով տարբերակ՝ վկայակոչելով «ազգային շահի» իրատեսական գաղափարը: Արդյունքը զգալի չափով եղել է անկանխատեսելի եւ «լռելյայն պրագմատիզմ»: Հայոց ցեղասպանության ճանաչումը նրբորեն կազդարարի Հնդկաստանի մուտքը աշխարհ որպես վճիռ կայացնող ուժ՝ չառաջացնելով որեւէ փոքրիշատե նշանակալի ազգի դժգոհությունը:

Ծանոթ.- Հեղինակը Նոր Դելիի Ջավահառլալ Ներուի անվան համալսարանի Միջազգային հետազոտությունների դպրոցի Ռուսաստանի եւ Կենտրոնական Ասիայի հետազոտությունների ամբիոնի դոցենտ է: Արտահայտված տեսակետներն անձնական են:

ԱՄԻԹԱԲՀ  ՍԻՆԳՀ

Նոր Դելի, Հնդկաստան

Անգլերենից թարգմանեց ԼՈՒՍԻՆԵ ՂԱԼՈՒՄՅԱՆԸhttps://www.firstpost.com

Լուսանկարում՝ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը եւ Հնդկաստանի վարչապետ Նարենդրա Մոդին