Վերջին շաբաթների իրադարձությունները ապացուցեցին իմ նախորդ հոդվածներում առաջ քաշած դրույթն այն մասին, որ Թուրքիան եւ Ադրբեջանը նախապայմաններ են դնելու նախքան Հայաստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելը: Ես մասնավորապես պնդում էի, որ Թուրքիան Հայաստանից պահանջելու է փոխել Սահմանադրությունը, դուրս հանել այնտեղից «Արեւմտյան Հայաստան», «Արեւելյան Հայաստան» բառակապակցությունները, վերացնել պետական տարբերակիչ նշանների վրա գտնվող խորհրդանշանները` ներառյալ Արարատ լեռան օգտագործումը Հայաստանի զինանշանի վրա, եւ ոդրեգրել անկախության նոր հռչակագիր:
Անկախության հռչակագիրը հիմնադիր փաստաթուղթն է Հայաստանի երրորդ հանրապետության: Եթե չկա անկախության հռչակագիր, ապա չկա նաեւ Հայաստանի Հանրապետություն: Այդ պատճառով էլ Հայաստանի պաշտոնական այրերը այժմ խոսում են Հայաստանի չորրորդ հանրապետությունը ձեւավորելու անհրաժեշտության մասին:
Հայաստանի կառավարությունը կարծես համաձայնել է կատարել այս բոլոր նախապայմանները: Կառավարությունը շրջանառության մեջ է դրել այն դրույթը, որ Հայաստանի զինանշանը չի արտացոլում այսօրվա իրականությունը եւ Հայաստանի Հանրապետության ներկա բնույթը: Ավելին, իշխանությունները պնդում են, որ քանի Արարատ լեռը չի գտնվում Հայաստանի տարածքում, այն չի կարող օգտագործվել երկրի պաշտոնական տարբերակիչ նշանի վրա: Սա, իհարկե, աբսուրդ է:
Ակնհայտ է, որ մեր ներկա ժամանակների Ֆրանսիայի, Մեծ Բրիտանիայի եւ կամ Ռուսաստանի զինանշանները նույնպես չեն համապատասխանում այդ հզոր տերությունների ժամանակակից իրականություններին: Այստեղ ակամայից հարց է առաջանում, թե արդյոք լուսինը, որ Թուրքիայի դրոշի վրա է հայտնվել, իրականում Թուրքիայի տարածքո՞ւմ է գտնվում: Փաստն այն է, որ լուսինն այստեղ ունի կարեւոր կրոնական նշանակություն ամբողջ թյուրքական աշխարհի համար: Արարատ լեռն էլ կարեւոր կրոնական նշանակություն ունի Հայաստանի եւ ամբողջ քրիստոնյա աշխարհի համար: Աստվածաշնչի համաձայն, մարդկությունը համաշխարհային ջրհեղեղից հետո վերապրեց, երբ Նոյ նահապետի տապանը հանգրվանեց Արարատի գագաթին` աշխարհի այս վայրում: Այլ խոսքով, եթե Հայաստանի իշխանությունները ցանկանան արդարացումներ ներկայացնել, ապա հեշտությամբ կարող են անել դա, բացատրելով, որ «սիմվոլ»` խորհրդանշանը չի կարող համարվել տարածքային պահանջ, ինչպես չի համարվել այդպիսին վերջին 30 տարիների ընթացքում:
Ամբողջ հարցն այն է, որ վերոնշյալ նախապայմանները կատարելուց հետո Թուրքիան նոր նախապայմաններ է առաջադրելու: Թուրքիան, օրինակ, պահանջելու է, որ որոշ քաղաքական կուսակցություններ, որ իրենց բնույթով կարող են հակաթուրքական որակվել, դադարեն գոյություն ունենալ Հայաստանի տարածքում: Թուրքիան, մասնավորապես, պահանջելու է հավանաբար, որ Հայկական ավանդական կուսակցությունները դադարեցնեն իրենց գործունեությունը, քանի որ վտանգ են ներկայացնում Թուրքիային:
Թուրքիան կարող է նաեւ պահանջել, որ արգելվեն հայրենասիրական երգերի կատարումները, որոնք ստեղծվել են Հայոց ցեղասպանությանը նախորդող ժամանակաշրջանում եւ հիմնականում ոգեկոչում են ազգային-ազատագրական պայքարը:
Չի բացառվում, որ պահանջ ներկայացվի նաեւ «Հայոց պատմություն» առարկայի անվանումը փոխարինելու «Հայաստանի պատմություն» բառակապակցությամբ: Եվ ինչու չէ, նաեւ ուղղումներ մտցնելու հայոց պատմության որոշակի հատվածներում:
Ավելին, պահանջ կարող է ներկայացվել Հայաստանի օրհներգի վերաբերյալ: Հայաստանի իշխանությունները նշում են, որ պաշտոնական օրհներգի բառերում «թշնամու» վերաբերյալ խոսքեր կան, որոնք պետք է փոխվեն: Պատկերացրեք այժմ, թե ինչ կլիներ, եթե բրիտանական կայսրությունը Միացյալ Նահանգներից պահանջեր վերախմբագրել Անկախության հռչակագիրը նախքան, որ ճանաչեր նրա անկախությունը 1785-ին, կամ էլ պահանջեր Սահմանադրությունը փոխել կամ հրաժարվել 1812-ի պատերազմի առթիվ Ֆրենսիս Սքոթ Քիի հեղինակած հայրենասիրական երգերից: Աբսուրդ կլիներ, չէ՞:
ՍՈՒՐԵՆ Ա. ՍԱՐԳՍՅԱՆ
Միջազգայնագետ, ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության փորձագետ
նգլ. բնագրից թարգմանեց` ՀԱԿՈԲ ԾՈՒԼԻԿՅԱՆԸ
(The Armenian Mirror-Spectator)
