Թեեւ որոշ մասնագետներ պնդում են, թե լրիվ հետազոտված եւ ուսումնասիրված են Հայոց ցեղասպանությանը վերաբերող բոլոր տվյալներն ու փաստերը, սակայն կարծում եմ, որ նման պնդումները չափազանցություն են եւ, առավել եւս, հակագիտական: Ճիշտ է, ցարդ ահռելի քանակությամբ փաստեր ու վկայություններ են կուտակվել, սակայն ոչ ոք չի կարող բացառել, որ այսօր, վաղը կամ մյուս օր դեռեւս հայտնաբերվեն ցարդ մեզ անծանոթ մնացած տվյալներ տարբեր երկրների պետական կամ մասնավոր արխիվներում: Իսկ եթե մի օր, ինչպես գրաբար խոսքում է ասվում՝ հրաշիւք իմն, ինչ-որ մի հրաշքով բացվեն թուրքական, հատկապես զինվորական անձեռնմխելի արխիվները, ի՜նչ նոր տվյալների ենք հանդիպելու, որոնք գալու են վերահաստատելու, ամբողջացնելու մեր բոլորի, այդ թվում օտարազգի հետազոտողների պատկերացումները Հայոց ցեղասպանության վերաբերյալ:
Անշուշտ, դեռեւս 1919 թ.ից, երբ Կ. Պոլսում թուրքական ռազմական դատարանը (տրիբունալ) արդեն պաշտոնապես համապատասխան վճիռներով մահապատիժ, երկարատեւ բանտարկություն եւ այլ պատիժներ սահմանեց երիտթուրքերի պարագլուխների դեմ, մինչ այդ Հայոց եղեռնի մասին միայն աղոտ տեղեկություն ունեցող շրջանակներն անգամ իմացան, որ արեւմտահայությանը ցեղասպանելու, հայրենազրկելու, ունեզրկելու, իսլամացնելու քաղաքականությունը պետականորեն նախածրագրված ու գործադրված է եղել Թուրքիայի իշխանությունների կողմից: Դատական վճիռ, որը, ուշադրություն, ցարդ որեւէ դատարանի կողմից չի՛ բողոքարկվել, չի բեկանվել…
Եվ եթե այն ժամանակ, շուրջ մեկ դար առաջ, նաեւ Մ. Նահանգների դեսպան Հենրի Մորգենթոյի հուշերից, այնուհետեւ Յոհաննես Լեփսիուսի տեղեկագրից, եվրոպական եւ ամերիկյան մամուլից շատ շատերը հասկացան ողջ իրականությունը, ապա այսօր, շուրջ 105 տարի անց, այն էլ Հայաստանում, նույնիսկ պետական տարբեր մարմիններում եւ անգամ Ազգային ժողովում բուսնել են մարդիկ, որոնք Ցեղասպանության փաստը վավերական համարելու համար ապացույց են ուզում, զոհերի անուն-ազգանուններ, վիճարկում են ցեղասպանվածների թիվն ու քանակը:
Աներեւակայելի է պարզապես: Նույնիսկ թուրք ամենաթունդ ժխտողականը պիտի չհամարձակվեր նման «ապացույցներ» պահանջել: Պիտի չպահանջեր բնորոշել՝ տեղի ունեցածը կոտորա՞ծ էր, եղե՞ռն, թե՞ ցեղասպանություն, երբ դրա բնորոշումը, որպես «տիպական ցեղասպանություն», տվել է Ռաֆայել Լեմկինը 1944 թ.ին հրատարակած Axis Rule in Occupied Europe գրքում եւ 1948-ին՝ ՄԱԿ-ի կողմից ընդունված իր հայտնի օրինագծում:
Թերեւս կարելի էր ընդհանրապես չանդրադառնալ հայանուն այդ մարդկանց ասածներին, արհամարհել կամ դրանք վերագրել նրանց տգիտությանը, եթե այդ՝ իբր գործնամտությունը վարակիչ չլիներ «ՔՊ»ական շրջապատում, այսինքն՝ իշխանական աքլորախմբում, ըստ որի, իբր Հայոց ցեղասպանությունը, դրա համընդհանուր ճանաչման գործընթացը խանգարում է Հայկական պետականության խաղաղ գոյատեւմանը, զարգացմանը, իմա՝ իրենց իշխանության հետագա գոյությանը:
Հայոց ցեղասպանության պատմությունը, ճանաչումը եւ, նույնիսկ, ժխտման, մերժման եւ ուրացումի ակտերը ոչ թե եւ ոչ միայն հայոց, այլեւ համաշխարհային պատմության ուսումնասիրման խնդիր են անկախ մեր կամքից: Բայց քանի որ ժխտողականությունը (negationism), լեմկինյան բացատրությամբ, քրեորեն պատժելի արարք է եւ ուղիղ շարունակությունը ցեղասպանության արարքի, այն ոչ միայն պարսավանքի, այլեւ դատական հետապնդումի պետք է ենթարկվի առաջին հերթին մեր կողմից, հայանուն «մեր» մարդկանց նկատմամբ, ովքեր համարձակվում են հակադրվել միաժամանակ ե՛ւ միջազգային օրենքին, ե՛ւ մեր Անկախության հռչակագրին ու Սահմանադրությանը:
ՀՀ դատախազության պարտականությունն է նման մարդկանց պատասխանատվության ենթարկելը, անկախ նրանց հանգամանքից, զբաղեցրած պաշտոնից եւ աթոռից:
ՀԱԿՈԲ ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ
