«Ազգի» նախորդ համարներում անդրադառնալով անցյալ տարվա դեկտեմբերին նախագահ Բաշար Ասադի իշխանության տապալումից հետո Սիրիայում առաջացած քաոսային եւ ճգնաժամային իրավիճակին, նշել էի, որ Հեյ՝աթ-ի Թահրիր աշ-Շամը՝ Շամի (Դամասկոսի) նվաճման ճակատը, ի վիճակի չի լինելու հաղթահարել երկրի առջեւ ծառացած խնդիրները: Հետասադյան շրջանում, սակայն, ալավիների օրինակով, կյանքի եւ գույքի անվտանգության խնդրի առջեւ կանգնեցին նաեւ սիրիահայերը, ինչը ենթադրում է հեռացում երկրից:
Մարտի 14-ի իր համարում «Սուրիոյ փոքրամասնութիւնները կեանքի սպառնալիքի ենթակայ» վերնագրով, գրեթե նույն բովանդակությամբ հոդված է հրապարակել Կ. Պոլսո «Ակoս» շաբաթաթերթը, նաեւ հայերեն տարբերակով, որը գրի է առել Գեւորգ Ալմասյանը, ծնված եւ մեծացած Հալեպում, մանր առեւտրականի ընտանիքում: 2011-ին Սիրիայում բռնկվւած հակամարտությունների պատճառով նրանց կյանքը մեծապես փոխվել է: 2012-ի կեսերին նրա եղբորն առեւանգել է սիրիական զինյալ «Թաուհիտ» գունդը եւ ընտանիքը ստիպված վճարել է 12,000 դոլար փրկագին՝ եղբօր ազատ արձակման համար: Ալմասյանը պատմել է, որ այս ցնցող դեպքից հետո իր ընտանիքը նույն տարվա մեջ լքել է Սիրիան, նախ ապաստանել է Բեյրութում, ապա տեղափոխվել Հայաստան, ուր մնացել են մինչեւ 2020 թ.: Նույն թվին վերադարձել են Հալեպ, սակայն Ասադի վարչակարգի անկումից հետո՝ 2024-ի դեկտեմբերին կրկին լքել են Հալեպը:
Հոդվածում Ալմասյանը հատվածներ է մեջբերում ոմն Աքանդա Թաշթեքինից: Ցավոք «Ակoսը», ինչպես նաեւ Ալմասյանը նրա մասին պարզապես լռում են: Մնում է ենթատրել, որ նա քրիստոնյա արաբ է թուրքական ազգանունով: Համենայնդեպս Թաշթեքինը Սիրիայի հայերի մասին ուշագրավ տեղեկություններ է հաղորդել Ալմասյանին, որոնք մասնակի կրճատումներով ներկայացնում ենք ընթերցողի ուշադրությանը:
Ահա թե ինչ է պատմել Աքանդա Թաշթեքինը մեր հայրենակցին.
«Շամի (Դամասկոսի) մէջ իշխանութիւնը ձեռք բերած Հեյ՝աթ-ի Թահրիր աշ-Շամը մինչ փորձում է հաստատել իր սեփական վարչակարգը, աճում են փոքրամասնությունների անվտանգության նկատմամբ մտահոգությունները: Մյուս կողմից՝ շարունակվում են ալավիների դեմ կոտորածները, համեմատաբար նվազ թիրախ դարձած քրիստոնյաները վախով են սպասում: Մարտ 9-ին Լաթաքիայի մեջ հայր եւ որդի երկու հայեր սպանվեցին ՀԹՇ-ի կողմից իրականացվող գործողությունների ընթացքում:
Հայերը 2014-ին արժանացած էին ուշադրության, երբ Թուրքիայի հովանավորած ջիհատական խումբերը ներխուժեցին Քեսապ գյուղաքաղաքը: Մինչ հայերը լքում էին գյուղաքաղաքը, մի քանի տարեցներ «մարդասիրական օգնության» պատրվակով փոխադրվեցին Թուրքիա՝ դառնալով հանրային հարաբերությունների նյութ: Այսօր էլ հայերը, ինչպես մյուս փոքրամասնությունները,սպասում են մութ թունելից դուրս գալու՝ առանց գիտենալու, թե ինչ կարող է պատահել իրենց հետ:
Սիրիացի հայ լրագրող Գեւորգ Ալմասեանն ասում է, որ 2011-ից հետո զինյալ ընդդիմադիր խմբերի թիրախ դարձած հայերի մեծամասնությունը լքած է երկիրը՝ վատթարացող պայմանների պատճառով: Նա նշում է, որ Ասադի վարչակարգի տապալումից հետո Քեսապի հայերը ապաստանել են Լաթաքիայում, սակայն վերջին դեպքերի պատճառով այնտեղ ապրող մարդիկ վախից չեն կարող իրենց տներից դուրս գալ: Հայ համայնքը, ալավիների ճակատագիրը չկիսելու համար պահպանում է չեզոք դիրքորոշում ՀԹՇ-ի նկատմամբ:
Սիրիահայ լրագրողի վկայությամբ Քեսապից փախած շատ մարդիկ ապաստանել են Լաթաքիայում, քանի որ Հալեպ եւ Դամասկոս տանող ճանապարհները տակավին վտանգավոր են, եւ հետեւաբար չեն վերադառնում: Ճանապարհների վրա մարդկանց առեւանգման եւ սպանության լուրեր են շրջում: Ոմանք հույս ունեն վերադառնալ իրենց տները, եթե անվտանգությունը ապահովվի, սակայն շատ հայեր կորցրել են իրենց վստահությունը Գոլանիի վարչակարգի նկատմամբ եւ կասկածանքով են մոտենում որեւէ անվտանգության երաշխիքի: Քանզի նա հայտարարել էր, որ Սիրիան պետք է կառավարվի «իսլամական օրէնքի» իր մեկնաբանության համաձայն, եւ «երկրի մեջ տեղ չի տրվելու փոքրամասնություններին, ինչպես՝ քրիստոնյաներին եւ ալավիներին:
Պատմականորեն Սիրիայի հայերը բարեկամական հարաբերություններ են ունեցել այլ համայնքների հետ, ներառյալ քրդերը, ալավիները, դրուզներն ու սուննիները: 1915-ի ցեղասպանությունից հետո հայերն այստեղ իրենց հետ բերել են բազմաթիվ արհեստներ, մշակույթ եւ հասարակական արժեքներ, ձեռք բերելով ազնվության, ուղղամտության եւ մասնագիտության հեղինակություն: Սակայն 2011-ից ի վեր աճեցին կրոնական եւ էթնիկ լարվածությունները, որոնք սրել են «Մուսուլման եղբայրների» եւ Սալաֆի թեքֆիրական խմբերի հետ կապված արմատական ուժերը: Վերջերս Գոլանիի կողմնակից որոշ սիրիացիներ սկսել են հայերին անվանել «փախստականներ» եւ կոչեր ուղղել Հայաստան արտաքսելու, ինչ որ անհանգստացնող փոփոխություն է վերաբերմունքի մեջ:
Հայ համայնքը դրական հարաբերություններ է պահպանել թե՛ Հաֆեզի եւ թե՛ Բաշար Ասադների հետ: Արտոնյալ չլինելով հանդերձ, նրանք ուղղակի կապեր են հաստատել վարչակարգի հետ եւ փոխանցել իրենց պահանջները: Բաշար Ասադը հաճախ հայերին ներկայացրել է որպես հայրենասեր համայնքի տիպար, որը պահպանում է իր լեզուն եւ մշակույթը՝ միաժամանակ ներգրավվում Սիրիայի հասարակության մեջ: Ասադի օրօք հայերի ներկայացուցչությունը երկրի խորհրդարանում լռելյայն երաշխավորված էր: Այսպիսով հայերին ապահովված էր որոշում կայացնելու իրավունքը կառավարության մեջ: Սակայն, իհարկե, նրանց քաղաքական ազատությունները սահմանափակ էին՝ Բաաս կուսակցության հեղինակավոր կառուցվածքի պատճառով:
Հակառակ դրան, ՀԹՇ-ի վերելքը ստեղծեց շատ ավելի տարբեր միջավայր: Գոլանիի կապը Ալ Ղաիդայի հետ եւ նրա սերտ կապը թուրքական հետախուզության հետ պատճառ դարձան, որ շատ հայեր նրան դիտեն որպես թուրքական ներկայություն: Մինչ հակամարտությունները շարունակվում են, հայ համայնքին, ինչպես եւ այլ փոքրամասնություններին սպասում է անորոշ ապագա: Եթե Գոլանին շարունակի այս ճանապարհով, Սիրիայում փոքրամասնությունների ապագան մռայլ է լինելու»:
ՀԱԿՈԲ ՉԱՔՐՅԱՆ
Թուրքագետ
