Քաղաքական ի՞նչ կողմնորոշում ունեն հայերը։ Հարցը նոր չէ, դեռեւս 5-րդ դարից, նույնիսկ ավելի առաջ, այդ հարցը, ավելի ճիշտ՝ դիլեման, ցցվել է մեր քաղաքական ղեկավարության դիմաց. Ասորեստ՞ան, թե՞ Պարթեւաստան, Բյուզանդիա՞, թե՞ Պարսկաստան, արաբնե՞ր, թե՞ սելջուկներ, խաչակիրնե՞ր, թե՞ մոնղոլներ եւ ապա մեմլուքներ, պարսիկնե՞ր, թե՞ օսմանցիներ, ռուսնե՞ր, թե՞ նախորդ երկուսը միասին, Սե՞ւր, թե՞ Մոսկվա-Կարս, սովետնե՞ր, թե՞ ամերիկյան ՆԱՏՕ, ու շարունակաբար։ Հայերս, աշխարհագրական խաչմերուկային մեր դիրքի պարտադրանքով, միշտ էլ գտնվել ենք կողմնորոշման (միջազգային եզրույթով՝ օրիենտացիա, orientation, արեւմտահայերեն՝ արեւելում, ըստ Մալխասյանի՝ արեւելացում) դեմ հանդիման։ Նույնիսկ սովետական 70 տարիներին, երբ մեր երկիրը մաս էր կազմում Խ. Միության եւ ուներ ամրափակ սահմաններ Թուրքիայի եւ Իրանի հետ, հատկապես Սփյուռքում քաղաքական կողմնորոշման հարցը եղել է բազում պայքարների, նույնիսկ մատնչությունների եւ սպանությունների, լրագրային հակամարտությունների պատճառ։ Սփյուռքահայերի մի հատվածը, գլխավորությամբ Ռամկավար Ազատական կուսակցության, հակառակ խորհրդային վարչաձեւի նկատմամբ ունեցած սոցիալ-գաղափարախոսական տարակարծության, ազգային գործնապաշտության դիրքորոշումն է որդեգրել Խ. Միության, ավելի ճիշտ՝ Ռուսաստանի նկատմամբ, մեր երկրի անվտանգությունը, մայր հայրենիքում ժողովրդի համախմբումն ու բարգավաճումը վեր դասելով ամեն ինչից։ Մինչդեռ մյուս հատվածը, գլխավորությամբ ՀՅԴաշնակցության, նախընտրել է, ընդհուպ 70-ական թվականներ, հակասովետական պայքարի ուղին՝ հայրենիքը ազատագրելու այդ պահին անիրականանալի տեսլականով։ (Նույնիսկ եղել է ժամանակ, երբ ՀՅԴ որոշ ղեկավարներ, գլխավորությամբ Բոստոնի «Հայրենիք»ի խմբագիր Ռուբեն Դարբինյանի, դավանել են… թուրքական օրիենտացիան)։
Ձերբազատվելու համար պատմական այս պարտադիր շրջագայությունից եւ հանելու համար մեր օրերը, ընդգծել է պետք, որ հայերս երկար դարեր ձգվող երկընտրանքների ու, երբեմն, եռընտրանքների միջից կարողացել ենք դուրս գալ երբեմն, իսկ հաճախ՝ ոչ։ Հետաքրքրական եւ շատ ուսանելի է այն օրինաչափությունը, որ մեր ղեկավար հայրերը ճիշտ կողմնորոշում են ընդունել միայն այն պարագաներում, երբ, առաջին, ունեցել ենք քիչ թե շատ կենտրոնաձիգ կառավարում եւ, երկրորդ, ունեցել ենք ուժեղ բանակ՝ մեծահամբավ մեր այրուձիի գլխավորությամբ։ Այսինքն՝ երբ տարածաշրջանում եղել ենք գործոն, ռազմաքաղաքական ֆակտոր։ Որպես բացառիկ օրինակ նկատի պետք է ունենալ Կասպիականի ափին Դերբենդի դուռը, մեր պատմիչների Ճորա պահակը, որտեղ պարեկող հայկական զինուժին նույնիսկ Պարսկաստանն ու Բյուզանդիան են Սյունյաց իշխաններին, որոնք հսկում էին Սյունիքից մինչեւ Կասպիականի ափեր երկարող պատշպանական գիծը, կանոնավոր վճարումներ էին անում, որպեսզի բարբարոս ցեղերը չներթափանցեն Հարավային Կովկաս։ (Ահավասիկ, հավաքական անվտանգության գաղափարի նշանակալից օրինակ)։
1991-ին, առանց գնացքից թռչելու կարիքի, Հայաստանը դարձավ անկախ պետություն։ Խորհրդային կայսրության այդ օրերին դարձյալ եւ ամենաբուռն քննարկումների հարց դարձավ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների, ռազմաքաղաքական կողմնորոշման խնդիրը։ Մեր քաղաքական գործիչների ու մտավորականների մի մեծ խումբ, որը թարմ ու դառն հիշողություններ ուներ սովետական բռնատիրական վարչակարգի անլուր խժդժություններից, դեմ էր Ռուսաստանի հետ սերտ հարաբերություններ պահպանելուն, մինչդեռ քաղաքական-կուսակցական խմբավորումներից ոմանք, որոնց շարքին՝ ՌԱԿ-ը, նաեւ նույն ՀՅԴ-ն պնդում էին հակառակը եւ պահանջում առնվազն 10 տարով պայմանագիր կնքել Մոսկվայի հետ՝ գեթ Թուրքիայից մեզ պաշտպանելու համար։ Երկար տատանումներից հետո, նախագահ Ելցինի եւ Ռուսաստանի ռազմաստրատեգիական ղեկավարության հետ հարաբերությունների սերտացմանը զուգահեռ՝ նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսյանը կնքեց 25 տարվա պայմանագիր, որը հետագայում երկարացվեց 49 տարվա։
Հետագայում, անձնական մի հանդիպման ժամանակ, 3-րդ նախագահ Սերժ Սարգսյանը պատասխանելով 102-րդ ռազմաբազայի գոյութան նպատակահարմարութան վերաբերյալ իմ հարցին՝ տվեց խիստ բնութագրիչ պատասխան. «Այո, կարեւորը այնտեղ ծածանվող դրոշն է, Ռուսաստանի դրոշը»։
Հետագայում, արդեն մեր օրերում, մենք տեսանք, որ այդ դրոշի գույները այնքան էլ ազդեցիկ չէին աշխարհաքաղաքական մեծ տարուբերումների պայմաններում։ Կամ, ձեւակերպենք այսպես, այդ դրոշը առայսօր վտանգազերծ է պահում մեր երկրի հյուսիս-արեւելյան հատվածը…
Մինչ այդ, այսինքն մինչեւ 2018-ի իշխանափոխություն, թե՛ նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանի եւ թե՛ Սերժ Սարգսյանի օրոք, Հայաստանին հաջողվում էր, նախկին արտգործնախարար Վարդան Օսկանյանի ձեակերպմամբ՝ կոմպլեմենտար-փոխլրացնող քաղաքականություն վարել։ Նույնիսկ եղավ մի պահ, երբ հայկական գործոնի կշիռն այնքան մեծացավ, որ Անկարան, ԱՄՆ-ի թելադրանքով, հանձնարարեց իր այդ ժամանակվա արտգործնախարար Դավութօղլուին բանակցել ՀՀ իր պաշտոնակից Էդուարդ Նալբանդյանի հետ՝ փոխհասկացողության մի պայմանագիր (պրոտոկոլ) ստորագրելու շուրջ, որը ավելի ուշ տապալվեց։
Իսկ հիմա, հատկապես ադրբեջանական վերջին նախահարձակումից ու մանավանդ Նենսի Պելոսիի Երեւան այցից հետո, որոշակի շրջանակների հրահրումով կրկին օրակարգի նյութ են դարձել ՀԱՊԿ-ից դուրս գալու, Ռուսաստանի հետ դաշնակցային պայմանագիրը խզելու եւ նույնիսկ 102-րդ ռազմաբազան փակելու նման հարցեր։ Այսինքն՝ նորից հրապարակ է նետվում կողմնորոշման խնդիրը, որին ռուսական ոչ պաշտոնական աղբյուրներ պատասխանում են բացահայտ հեգնանքով՝ «Եթե ուզում եք, մենք պատրաստ ենք հեռանալու» կեղծ սառնասրտությամբ։
Իսկ թե ներկա պարագաներում ի՞նչ պատասխան ենք տալու եւ ի՞նչպես ենք կողմնորոշվելու՝ հաջորդ համարում։
ՀԱԿՈԲ ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ
