Մայիսի 3-ին Երեւանի Ե. Չարենցի անվան Գրականության եւ արվեստի թանգարանում մեկնարկեց հայ կինոյի 100-ամյակին նվիրված «Կինոսրահ» միջոցառումների շարքը, որի անդրանիկ հյուրն էր կինոպատմաբանասեր, բանասիրական գիտությունների թեկնածու Արծվի Բախչինյանը: Նա հանդես եկավ «Հայ կինոյի Մաշտոցը» թեմայով բանախոսությամբ՝ նվիրված հայ կինոստուդիայի հիմնադիր, անվանի կինոռեժիսոր, կինոդերասան եւ սցենարիստ Համո Բեկնազարյանին: Բախչինյանի խոսքերով՝ Բեկնազարյանը մեր իրականության մեջ այն քչերից է, որ եղել է ուրբանիստական (քաղաքային) մշակույթի ներկայացուցիչ, ունեցել ազնվական ծագում: Օժտված լինելով եվրոպական տիպի գեղեցկությամբ, ունենալով մարզված մարմին՝ Բեկնազարյանը «հիվանդացել» է կինոդերասան դառնալու ցանկությամբ, Մոսկվայում նկարահանվել է շուրջ 70 համր ֆիլմերում՝ «սալոնային սիրահարի» ամպլուայով՝ ժամանակի հայտնի դերասանների, այդ թվում՝ ռուսական էկրանի «թագուհի» Վերա Խոլոդնայայի ընկերակցությամբ: Բախչինյանը մանրամասն անդրադարձավ Բեկնազարյանի ռեժիսորական գործունեությանը՝ սկսելով նրա ներդրումից որպես վրացական կինոստուդիայի ղեկավար եւ բեմադրիչ: Եվ եթե այդ շրջանում նրա ֆիլմերում Արեւելքը պատկերվում էր իբրեւ տարաշխարհիկ մի իրականություն՝ իր կրքերով ու քաղցր-մեղցրությամբ, ապա Հայաստանում նա փոխեց իր մոտեցումը եւ էկրանին արտացոլեց Արեւելքի դաժան իրականությունը՝ իր նահապետական կործանիչ բարքերով:
Ուղիղ հարյուր տարի առաջ՝ ապրիլի 16-ին, Հայաստանում հիմնվեց կինոգործը, որին պետությունը հատկացրեց չնչին մի գումար՝ 60 ռուբլի: Ճիշտ է, մինչ այդ հայկական կինո ստեղծելու փորձեր կատարվել էին, սակայն դրանցից ոչ մի կադր չի պահպանվել, եւ հայ կինոյի հիմնադիր արդարացիորեն համարվում է Համո Բեկնազարյանը, որը մոտ 30 ֆիլմ է նկարահանել ԽՍՀՄ տարբեր հանրապետություններում: Բախչինյանը ներկայացրեց նրա ֆիլմագրությունը, նշելով, որ ինչպես շատ այլ հայ արվեստագետների (պարադիր Իլյա Արբատով, հետագայում՝ Սերգեյ Փարաջանով)՝ Բեկնազարյանին էլ բնորոշ է եղել մասնագիտական «կոսմոպոլիտիզմը», եւ նա բազմաթիվ ժողովուրդների համար կինոարվեստ է ստեղծել: Կինոբանասերի խոսքերով՝ 1925-ին նկարահանված «Նամուսը», որը տարիներ առաջ վերականգնվել է Ֆրանսիայում՝ նոր երաժշտությամբ, թույլ է տալիս էկրանին տեսնել հայ թատրոնի մեծերի (Հովհաննես Աբելյան, Օլգա Մայսուրյան եւ այլք) խաղը: Բախչինյանի համոզմամբ՝ «Եվրոպական մի շարք երկրներում դեռ ազգային կինեմատոգրաֆ գոյություն չուներ, իսկ այս մի բուռ Հայաստանը՝ 30 հազար որբերով, առանց արդյունաբերության՝ հանկարծ ունենում է ազգային կինոնկար, քանի որ ուներ գեղարվեստի ամուր հիմք՝ Շիրվանզադեի արձակը, հայ թատրոնի առաջնակարգ դերասանները եւ Համո Բեկնազարյանի պես վարպետ կինոբեմադրիչ»:
Ի միջի այլոց, ֆիլմի գլխավոր դերակատարներից մի քանիսը պրոֆեսիոնալ դերասաններ չեն եղել: Ըստ Բախչինյանի՝ հենց առաջին հայկական ֆիլմով բարձրացվեց Արեւելքում կանանց վիճակի հարցը, ինչը նորություն էր կինոյի համար: «Նամուսը» ցուցադրվել է աշխարհի տարբեր երկրներում, Մոսկվայում նույնիսկ «Նամուս» անունով ծխախոտ է արտադրվել: Նյու Յորքում այն մեծ հուզումով դիտել է եւ բարձր է գնահատել Ռուբեն Մամուլյանը (որի դերասանուհի մայրն, ի դեպ, դրվագային դերով երեւում է ֆիլմում):
Հայաստանում ստեղծված երկրորդ՝ «Զարե» ֆիլմը քրդերի մասին էր, այն կոչված էր նորովի ներկայացնել նրանց՝ որպես հարստահարվող ժողովրդի: Ըստ Բախչինյանի՝ Արագածի փեշերին նկարահանված այդ կինոնկարն ազգագրական կարեւոր նշանակություն ունի: Ի դեպ, Բեկնազարյանն է նկարահանել նաեւ պարսիկների մասին առաջին ֆիլմը՝ «Խասփուշը», որը համարվում է նրա համր շրջանի գլուխգործոցը: Լինելով Արեւելքը հանդիսատեսին ցուցադրող անգերազանցելի կինոբեմադրիչ՝ Բեկնազարյանն է նկարահանել նաեւ առաջին ֆիլմերը նանայների եւ չեչենների մասին:
Բազմաթիվ են Բեկնազարյանի նորարարությունները կինոյում. մասնագետների կարծիքով՝ «Տունը հրաբխի վրա» ֆիլմում առաջին անգամ կիրառվել է խորացված միզանսցենի մոտեցումը: Իսկ «Պեպոն»՝ առաջին հնչուն ֆիլմը Հայաստանում, այնքան գունեղ է, որ սեւ-սպիտակ լինելով՝ հանդիսականի մտապատկերում տպավորվում է որպես գունավոր ֆիլմ: Ըստ կինոպատմաբանի՝ իր ժամանակաշրջանի համար բավականին խիզախ քայլ է եղել բաղնիքի տեսարանում առկա թեթեւ տարփականությունը: Ուշագրավ է նաեւ, որ «Պեպոյում» փողոցային բազմությունը որպես ֆիլմի գործող անձ է հանդես գալիս, ինչն ավելի ուշ կրկնվում է իտալական նեոռեալիզմի ֆիլմերում:
Էպիկական մեծ կտավներ հանդիսացող «Զանգեզուր» եւ «Դավիթ Բեկ» ֆիլմերը ստեղծելուց հետո Բեկնազարյանը 1952-ին իրականացրեց «Երկրորդ քարավան» ֆիլմի նկարահանումները, սակայն Ստալինը հրահանգեց ոչնչացնել այն: Բարեբախտաբար, ամերիկացի կինոհետազոտող Անրի Վարդանովը հայտնաբերել է ֆիլմից հրաշքով պահպանված շուրջ մեկ ժամ տեւողությամբ կինոժապավեններ, որոնք այժմ թվայնացվում են: Ֆիլմի երաժշտությունը գրել է Արամ Խաչատրյանը, նկարահանվել են Վերիկո Անջափարիձեն, Ռուբեն Սիմոնովը, Դավիթ Մալյանը եւ ուրիշներ: Այս ֆիլմի փակումից հետո Բեկնազարյանն ըստ էության վտարվել է հայկական կինոստուդիայից ու ստիպված տեղափոխվել Միջին Ասիա, որտեղ նկարել է մի շարք ֆիլմեր, այդ թվում իր վերջին (եւ միակ գունավոր)՝ «Նասրեդդինը Խոջենթում» (Է. Քարամյանի հետ) աշխատանքը: Բախչինյանը հանդիսատեսին խորհուրդ տվեց կարդալ Բեկնազարյանի հուշերը, որոնք առանձնակի հետաքրքրություն են ներկայացնում արվեստի եւ մեր ժողովրդի պատմության տեսանկյունից:
Արծվի Բախչինյանի խոսքն ուղեկցվում էր ուշագրավ լուսանկարների եւ փաստաթղթերի ցուցադրությամբ: Բանախոսությանը հաջորդեց ռեժիսոր Արտակ Ավետյանի «Համո Բեկնազարյան» ֆիլմի ցուցադրությունը:
ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
