Անցյալ տարի վերջապես մեկ գրքում ի մի բերվեցին Կոստան Զարյանի «Կղզին եւ մի մարդ» վիպակը ու դրա հետ առնչվող մի շարք ուշագրավ նյութեր: Հատորը, որ հրատարակությունն է Համազգայինի Կանադայի շրջանի Հրատարակչական հիմնադրամի «Օշական» մատենաշարի, կազմել եւ աշխատասիրել է ամերիկաբնակ գրականագետ, պատմաբան դոկտոր Վարդան Մատթեոսյանը:
«Կղզին եւ մի մարդ» վիպակը մաս-մաս լույս է տեսել «Հայրենիք» ամսագրի 1955 թ. համարներում եւ ինքնակենսագրական հիմք ունի: 1949-1951 թթ. Զարյանը կնոջ հետ բնակվել է Իսկիայի Ֆորիո գյուղաքաղաքում, որտեղ էլ շփումներ է ունեցել ապագայում մեծ համբավի տիրացած անգլիացի բանաստեղծ եւ գրող Լորենս Դարելի ու նրա երկրորդ կնոջ հետ: Զարյանը եւ Դարելը ծանոթացել էին հունական Կորֆու կղզում՝ դեռեւս 1930-ականներին: Այդ մասին Դարելը կանադահայ գրող Արա Բալիոզյանին գրել է. «Երկու ձմեռ գրեթե ամեն օր ընթրեցինք եւ երկար խոսակցություններ ունեցանք: Անոնցմե հասկցա, թե որքան օժտված գրագետ եւ հումանիստ մըն էր»: Զարյանը եւ Դարելը վերջին անգամ հանդիպել են 1954-ին՝ Կիպրոսում: «Թերեւս այս հանդիպումը որոշիչ ազդակը եղած է, որ Զարեան վճռէր իր ծրագրած տուրքը վճարել «վաղեմի բարեկամ»ին՝ Կղզին եւ մի մարդ վերանուանուած վիպակով, որ, սակայն, անգլիացի գրագէտին ծանօթ ու ընթեռնելի պիտի դառնար իր երէց բարեկամին մահէն աւելի քան տասնամեակ մը ետք»,- առաջաբանում գրում է Վարդան Մատթեոսյանը: Ըստ նրա՝ սա «այն վիպական գործն է, ուր Զարեան թերեւս առաւելագոյն յստակութեամբ ուրուագծած է սփիւռքեան մարդու նախատիպարը, որ իր իսկ կենսագրութեան ցայտուն գիծը կազմած է (թեեւ ան մերժած է Սփիւռքը որպէս ըմբռնում եւ ապրելաձեւ), եւ տարագրի իր հանգամանքը արժեւորած է»:
Զարյանի վիպակում Դարելը հանդես է գալիս որպես Լառի: Հատկանշական է, որ Դարելի՝ 1944-ին գրած «Պրոսպերոյի խուցը» պատումի գլխավոր կերպարներից մեկը Զարյանն է. սա Դարելի առաջին գործն է, որ հայերեն ամբողջությամբ լույս է տեսնում գրքով՝ Շաքե Տեր Մելքոնյան-Մինասյանի թարգմանությամբ եւ կից ներածական խոսքով:
Մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում նաեւ գրքում իբրեւ հավելվածներ զետեղված նյութերը, որոնք նոր լույս են սփռում Զարյան մարդու, գրողի եւ մտածողի, ինչպես նաեւ Զարյան-Դարել հարաբերությունների վրա: Թարգմանաբար ներկայացված է Դարելի «Կոստան Զարյան՝ եռակի տարագիր» փորձագրությունը, որն անգլերենով առաջին անգամ հրատարակվել է 1952-ին եւ հեղինակի վկայությամբ՝ հիմնված է Զարյանի զրույցների վրա: Գրքում թարգմանաբար ներկայացված են Դարելի նամակները Զարյանին, ինչպես նաեւ մի չափածո նամակ Անն Ռիդլըրին, որտեղ ընդարձակ անդրադարձ կա Զարյանին: Նյութերի շարքը եզրափակվում է Դարելի կրտսերագույն եղբոր՝ գրող եւ բնագետ Ջերըլդ Դարելի «Ընտանիքս եւ ուրիշ կենդանիներ» հուշագրության՝ Զարյանի հետ կապված էջերով:
Այսպիսով, մեզանում առաջին անգամ փորձ է արվել մանրամասնորեն ներկայացնել Զարյան Դարել գրական բարեկամությունը, ինչն անփոխարինելի աղբյուր կարող է հանդիսանալ ինչպես մասնագետների եւ հետազոտողների, այնպես էլ առհասարակ գրականությամբ հետաքրքրվողների համար:
ԱՇՈՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ
