Թվում է Վերջին դատաստանի օրերը մոտեցել են: Նախորդ շաբաթ իրար հետեւից, ձայն-ձայնի տված՝ զղջումի, ափսոսանքի, ներողության պաշտոնական ու կիսապաշտոնական խոսքեր արտասանեցին Մեծ Բրիտանիայի թագավորը, Գերմանիայի նախագահը, Հոլանդիայի վարչապետը, նույնիսկ՝ Անգլիկան եկեղեցու պետը՝ Քենթերբըրիի արքեպիսկոպոսը: Ինքնախարազանական խոստովանություններ՝ անցյալում իրենց նվաճած ու գաղութացրած երկրներում բնիկ ժողովուրդների նկատմամբ կատարած ցեղասպանական արարքների, խտրական եւ ռասիստական քաղաքականության, մարդկանց ստրկացման, ստրուկների վաճառքի, նրանց ստիպողական եւ անհատույց աշխատանքի ենթարկելու, տանջելու, նվաստացնելու, բռնաբարելու մասին:
Առաջին մեղայականը հնչեց Եվրոպայի ամենաավանդապահ պետության՝ Մեծ Բրիտանիայի Չարլզ թագավորի շուրթերից, նախորդ երկուշաբթի օրը, Նայրոբիում (Քենիա): Նա ընդունեց, որ իր երկիրը «նողկալի եւ անարդարանալի բռնություններ է ի գործ դրել քենիացիների նկատմամբ» բռնատիրության դեմ նրանց երկարատեւ պայքարի ընթացքում: Թագավորը ներողություն չխնդրեց թեեւ, բայց հասկացվեց, որ այդ գործառույթը թողնում է բրիտանական կառավարության վրա:
Երկրորդ խոստովանությունը արձանագրվեց Գերմանիայի հանրապետության նախագահ Շտայնմայերի կողմից, Տանզանիայի մայրաքաղաք Դար աս Սալամի թանգարանում, մամլո ասուլիսի ընթացքում: Գերմանացին հատկապես առանձնացրեց 1906 թ.ին Սոնգեա քաղաքի մոտ, Մաժի-Մաժի բնակավայրում, գաղութարարների դեմ բնիկների ըմբոստությունը, որը ճնշելու համար գերմանացիք սպանել էին շուրջ 600 հազար մարդ, այդ թվում՝ երեխաներ ու կանայք: Շտայնմայերն իր ելույթում ասաց. «Կուզենայի ձեր ներողամտությունը հայցել գերմանացիների կողմից ձեր նախահայրերի նկատմամբ կատարվածի համար»: Նա խոստացավ այդ եւ այլ՝ ջարդարարական վկայությունները հետը տանել Գերմանիա՝ «որպեսզի իմ երկրում ավելի շատ մարդիկ իմանան դրանց մասին», ասաց նա:
Իմ կարծիքով՝ ավելորդ աշխատանք: Քանզի ընթացիկ տարվա հուլիսի 1-ից, որը 162-րդ տարեդարձն էր Էմանսիպացիայի ակտի եւ 150-ամյակը աշխարհում ստրկատիրության արգելմանը, եվրոպացի եւ նախկին գաղութացված երկրների հասարակագետները բառեր ու որակումներ չեն խնայում մարդկանց իրազեկելու համար գաղութարար երկրների կողմից կատարված եղեռնագործությունների մասին՝ հարստահարումներից մինչեւ բամբակի, սուրճի, շաքարեղեգնի, ծխախոտի պլանտացիաներում ստրուկներին բռնի աշխատեցնելը, մինչեւ՝ ուղեկցող ցեղասպանական արարքներ: Արդեն բարձրաձայնվում են փոխհատուցում տալու պահանջներ եւ խոստումներ:
Այդ երկրների շարքում այժմ, շատերի համար անակնկալորեն, Եվրոպայի ամենահարուստ ու բարգավաճ, այսպես կոչված՝ «Ոսկյա դարաշրջան» ապրած երկիրն է՝ Հոլանդիան: Պարզվում է, որ 17-19-րդ դարերում այս երկիրը ավելի քան 600000 աֆրիկյան ստրուկների է տեղափոխել ու վաճառել «Նոր աշխարհում»՝ Ամերիկայում, եւ թրաֆիկինգի ասպարեզում համարվում է առաջամարտիկ, իսկ այժմ պատրաստվում է, ինչպես օրերս Հաագայում դեպի նախկին հոլանդական գաղութ Սուրինամ մեկնելուց առաջ հայտարարեց վարչապետ Մարկ Ռութը, իր երկիրը պատրաստակամ է, բացի ներողություն խնդրելուց, 200 միլիոն եվրո հատկացնել իրազեկման ծրագրերի (awarness projects) եւ 27 միլիոն՝ ստրկատիրության թանգարան ստեղծելու համար:
Դա նշանակում է, որ մեղայական գործընթացները նոր թափ են հավաքելու Եվրոպայում եւ այլուր, եւ ընդգրկելու են նախկին գաղութարար մյուս երկրները՝ Ֆրանսիան, Իսպանիան, Պորտուգալիան, գուցե նաեւ Ռուսաստանը, որի՝ այսպես կոչված սիբիրյանական-աքսորավայրային քաղաքականությունը միլիոնավոր մարդկանց, այդ թվում հայերի ստրկացման յուրահատուկ պատժամիջոց էր Սիբիրի սառցապատ տայգաները ծաղկեցնելու, հանքային հարստությունները շահագործելու:
Այո, գործընթացն սկսված է եւ միտում ունի տարածվելու: Սակայն դժվար թե տարածումը կընդրկնի նաեւ մեր եւ մերձակա տարածաշրջանները: Նկատի ունեմ Իսրայելը եւ Թուրքիան: Առաջինը՝ արաբական տարածաշրջանում ոստիկանի, երկրորդը՝ ՆԱՏՕ-ի ծայրամասային սահմանները պահողի դերով: Առաջինը՝ ցեղասպանված լինելու փաստով իրեն ապահովագրած, երկրորդը՝ ցեղասպանա՛ծ լինելու անպատժելիությամբ գոտեպնդված: Առաջինն այսօր ինքն է ցեղասպանում պաղեստինցիներին (ո՜վ չգիտեր, որ աշխարհի ամենամեծ բացօթյա բանտի վերածված Գազան պայթելու է մի օր), երկրորդը՝ մերժելով իր պատմության հետ առերեսվելու առաջարկները՝ նախկին Սովետ Միության գերեզմանափոսի վրա նոր կայսրություն ստեղծելու ախորժակով իր հին բարբարոսություններն է շարունակում՝ ազերիների եւ իսրայելացիների հետ ձեռք-ձեռքի տված: Հին բարբարոսներ, նոր բարբարոսություններ, որոնցից վերջինը ճայթեց մեր գլխին՝ Արցախի գրավումով: (Չե՞նք տեսնում նմանությունները Արցախի եւ Գազայի առումների միջեւ, ճիշտ միջնադարյան ռազմավարությամբ. բերդաքաղաքի պաշարում, սովամահության ենթարկում, ապա գրոհ՝ դիմադրելու կարողությունից զրկվածների վրա):
Այս վիճակում ի՞նչ կարող ենք անել մենք: Նկատի չունեմ այժմյան մեր կառավարությանը, նա ընդունակ չէ որեւէ բան անելու, բացի սաստկացող ներքին ռեպրեսիաներից: Այլ նկատի ունեմ լոբբիստական մեր՝ այնուամենայնիվ գործող շրջանակներին: Կարող ենք օգտվել եվրոպական վերոհիշյալ երկրներից փչող բարենպաստ նոր քամիներից, առագաստ պարզել ու բարձրանալ ալիքների վրա: Առաջին հերթին կենտրոնանալով Գերմանիայի վրա, որ 90-ականների սկիզբներին, գիտակցելով Հայոց ցեղասպանության գործում իր մեղսակցությունը, նույնիսկ պատրաստ էր,- նկատի ունեմ Բունդեսթագի որոշակի շրջանակներին,- փոխհատուցողական քայլերի դիմել, որից բնավ ու երբեք չփորձեց օգտվել մեր կառավարությունը, պատճառաբանելով իր զբաղվածությունը «վերաշինական» հրատապ գործերով…
Կրկին է եկել ժամանակը քայլեր կատարելու: Կարեւորը ալիքների ու հոսանքի վրա բարձրանալն է, այնտեղից ավելի լավ է երեւում ամեն բան: Կարեւորը պահանջատիրոջ մեր դիրքերը չզիջելն է:
ՀԱԿՈԲ ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ
