Ռիգայում (Լատվիա) հրատարակվող «Մեդուզա» ռուսալեզու կայքը այս տեսանկյունից հարցազրույց է տպագրել մոսկվացի տնտեսագետ, «Ռուսաստանյան տնտեսագիտական դպրոց» (ՀնՄ) բուհի 2018-2022 թթ. ռեկտոր, Բարսելոնի «Պոմպեու Ֆաբրա» իսպանական պետական համալսարանի պրոֆեսոր, նաեւ Հայաստանի Կենտրոնական բանկի եւ կառավարության խորհրդական Ռուբեն Ենիկոլոպովի հետ:
Արցախյան արմատներ ունեցող Ենիկոլոպովը թոռն է Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կուսապատ գյուղում ծնված խորհրդային ականավոր քիմիկոս, ԽՍՀՄ ԳԱ ակադեմիկոս Նիկոլայ Ենիկոլոպովի (Նիկողայոս Սերգեյի Ենիկոլոպյան), որդին գիտնական հոգեբան Սերգեյ Ենիկոլոպովի: Իր՝ Ռուբեն Ենիկոլոպովի գիտական հետաքրքրությունների ոլորտում են քաղաքատնտեսությունը, ԶԼՄ-ների տնտեսագիտությունն ու զարգացող երկրների տնտեսությունը:
«Դա Ղարաբաղի (Արցախի) լիակատար հանձնում է»,- դեռ սեպտեմբերի 22-ին պատասխանելով «Մեդուզա»-ի հարցերին՝ ասում է տնտեսագետը տեղի ունեցածի մասին եւ ավելացնում, թե կարող էր ամեն ինչ ավելի վատ լինել ու զոհվեին հազարավոր, անգամ տասնյակ հազարավոր մարդիկ, եւ արդյունքը նույնը լիներ: Ենիկոլոպովը ծանր զգացողություններով ակնհայտ է համարում, մասնավորապես, որ Ռուսաստանն այս հարցում կամովին հետ է քաշվել ու «քարտ-բլանշ» է տվել Թուրքիային: Աշխարհում, նկատում է նա, երկու հին կայսրություններ են մնացել, նրանք ապրում են XIX դարի օրենքներով՝ ազդեցության գոտիներ կիսելով եւ այլն: Ու կրկնում է Էրդողան-Պուտին վերջին հանդիպման մասին մի քանի օր առաջ մամուլ սպրդած, չգիտենք որքան իրական այն տեղեկությունը, թե այդ ժամանակ Էրդողանին ասվել է՝ «Արեք ինչ ուզում եք»: Իսկ մնացածը վճռել է Թուրքիայի անմիջական աջակցությունը վայելող Ադրբեջանի ռազմական գերազանցությունը: 1990-ական թվականներին պատերազմը վարել են հիմնականում մարդկային ուժի հաշվին, եւ այդ պատճառով էլ արդյունքը եղել էր Արցախի հանրապետության ստեղծումը: Իսկ հիմա պատերազմները դարձել են, ասենք, կապիտալատար՝ կարող ես արագ մեծացնել զենքի ծավալը, հատկապես եթե ունես քեզ աջակցող գործընկերներ: Սկսած Թուրքիայից, վերջացրած Իսրայելով, երբ խոսքն Ադրբեջանի մասին է: Ու դա գրեթե անհնար է անել, եթե չունես գործընկերներ, ինչպես Հայաստանի պարագայում է: Հնդկաստանից զենք գնելը, ընդսմին, հուսահատությունից է:
Կարեւորելով այժմ մարդկանց խնդիրը, Ենիկոլոպովը վերջին երեսուն տարիների պատմությունը հաշվի առնելով, Ղարաբաղի հայերի եւ ադրբեջանական իշխանությունների միջեւ տանելի հարաբերությունների հատատումն այդ տարածքում համարում է դժվար թե հնարավոր, մանավանդ երբ երրորդ երկրներից ոչ մեկը չի միջամտում ու նրանց անվտանգությունը պաշպանել չի պատրաստվում:
Իսկ Արեւմուտքի ավելի գործուն միջամտությունը, նրա պատժամիջոցները կարո՞ղ էին ինչ-որ բան փոխել: Այս հարցին մեր հայրենակիցը պատասխանում է՝ Արեւմուտքի երկրների համար դա ցանկության հարց էր, ոչ թե հնարավության: Այս տարածաշրջանը նրանցից, նախ, հեռու է: Երկրորդ, դատելով իրենց հռետորաբանությունից, այն ընդհանուր առմամբ չի ընկալվում իբրեւ ինքնուրույն սուբյեկտների խումբ: Վրաստանը, Հայաստանը, Ադրբեջանը ընկալվում են որպես հեռավոր եւ փոքր նշանակություն ունեցող երկրներ, եւ այդ պատճառով իրենց քաղաքական ռեսուրսները ծախսելը նրանց համար՝ հետաքրքրական չէ: Իսկ հումանիտար նկատառումներով միջամտելը մնացել է անցյալում:
Հաջորդ հարցերից մեկն այն է՝ եթե պատերազմին դեմ ռուսաստանցիների մեծ մասի համակրանքը Հայաստանի կողմն էր, ապա Արեւմուտքում, հակառակը, շեշտադրումը Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականությունն էր, իսկ Ղարաբաղն այդ իմաստով անջատողական էր, որին համեմատում են ինքնահռչակված Լուգանսկի եւ Դոնեցկի հանրապետությունների հետ: Ըստ Ենիկոլոպովի, այդ բարդ իրավիճակը կարելի էր ըստ ցանկության շրջել այս կամ այն կողմ: Երբ դու չես ուզում միջամտել, կարելի է ասել, թե կարեւոր է տարածքային ամբողջականությունը: Իսկ ահա Հարավսլավիայում դա դուրս եկավ ոչ այնքան կարեւոր, որովհետեւ էթնիկ զտումները վատ բան են: Ռուսաստանում էլ ընկալումները տարբեր են:
Ղարաբաղում մեծ խնդիրները ստեղծվեցին 1990-ականների սկզբից, երբ պարզության համար նախկին խորհրդային հանրապետությունները ճանաչվեցին ԽՍՀՄ-ի ժամանակվա սահմաններում (հայկական կողմի վերապահությամբ հանդերձ: Խմբ.): Իսկ այն, որ Եվրոպայի եւ Ասիայի միջեւ ռազմավարական կարեւոր կապող օղակ այս տարածաշրջանը Արեւմուտքի լուրջ ուշադրության ոլորտում չէ, դա, ռուսաստանցի տնտեսագետի կարծիքով, բավական անհեռատես դիրքորոշում է: Կարգավորմանն ուղղված ինչ-որ փորձեր՝ բանակցություններ, դիտորդություն իհարկե եղել են, բայց եթե հակամարտությունը խաղաղ լուծելու իրական ցանկություն կար, այդ առումով սա ձախողում է: Նաեւ՝ հայաստանյան հասարակության ու երկրի հատկապես 1990-ական թվականների նպաստավոր շրջանի իշխանությունների: Իհարկե՝ ներկա իշխանության եւս, որի պրոֆեսիոնալիզմին Ենիկոլոպովը կասկածում է, համարելով, որ կարելի էր հասնել ավելիին՝ առնվազն այնտեղ ապրողների անվտանգության երաշխիքների առումով:
Բայց ինչպե՞ս կարելի է ապահովել անվտանգության իրական երաշխիքներ, երբ չկա դրանց երաշխավոր երրորդ կողմ, որը կհետեւեր պայմանավորվածությունների կատարմանը: Ստորագրել ինչ ասես կարելի է, բայց ի՞նչ կկատարվի իրականում: «Այո,- պատասխանելով այս հարցին՝ ասում է մեր հայրենակիցը,- ես դրան շատ թերահավատությամբ եմ վերաբերվում: Այժմ [Բաքվի կողմից] կարող է հայտարարվել ինչ ասես: Ադրբեջանում չկան ո՛չ ներքին արգելիչներ, ո՛չ արտաքին. Ռուսաստանը (այդ հարցում) չկա, միջազգային հանրությունը նույնպես [չի խառնվում]: Ինձ թվում է՝ դա առանձնապես ցինիզմ է, երբ ամեն ինչ տեղի է(ր) ունենում ՄԱԿ-ի գլխավոր ասամբլեայի ժամանակ: Դա ապացուցում է, որ ՄԱԿ-ը որպես կազմակերպություն որեւէ բան անելու ընդունակ չէ»:
Միջազգային մեխանիզմների խարխլումը, որոնք երաշխավորում էին պայմանավորվածությունների կատարումը, աննորմալ իրավիճակ է: Եվ առայժմ ամեն ինչ ավելի ու ավելի վատ է դառնում: Այս համակարգի վերստին կառուցումը մեծ մարտահրավեր է այսօր համաշխարհային քաղաքականության համար, նկատում է Ռուբեն Ենիկոլոպովը:
Պատրաստեց ԳԵՂԱՄ ՄԿՐՏՉՅԱՆԸ
