ԱՐՄԵՆ ՄԱՆՎԵԼՅԱՆ, պատմական գիտությունների թեկնածու
Ապրիլի 14-ին ԱՄՆ-ի կողմից գլխավորած հակաահաբեկչական կոալիցիայի անդամ պետությունների կողմից Սիրիայի հրթիռակոծումը մեկ անգամ եւս ապացուցեց, որ այս խնդրի շուտափույթ լուծումն ու քաղաքացիական պատերազմի ավարտի ակնկալումը անիմաստ է: Նկատենք, որ դեռ մի քանի ամիս առաջ, երբ հայտարարվեց «իսլամական պետություն» կոչվող ահաբեկչական կառույցի նկատմամբ հաղթանակի մասին, կային հույսեր եւ սպասումներ, որ արդեն 4 տարի ձգձգվող քաղաքացիական պատերազմը, բազմաչարչար այդ երկրում, վերջապես կմոտենա իր ավարտին: Սակայն այսօր արդեն իսկ պարզ է, որ ոչ բոլորն են շահագրգիռ, որ պատերազմը ավարտվի ու խաղաղություն տիրի Սիրիայում:
Դեռ անցած դարի 30-ական թվականներին, երբ բրիտանացի հայտնի գիտնական Մակինդերը առաջ էր քաշում աշխարհաքաղաքականության տեսությունը, նշում էր, որ պետությունների զարգացման գործընթացում մեծ է աշխարհագրական դիրքի գործոնը, ինչը որոշ դեպքերում կարող է ճակատագրական լինել այդ պետության համար: Սիրիայի աշխարհագրական դիրքը, նրա ելքը դեպի Միջերկրական ծով եւ սահմանակցությունը էներգակիրներով հարուստ Իրաքի ու Հորդանանի հետ, ազդում է այդ պետության ու նրա շուրջ ընթացող զարգացումների վրա:
Նշենք, որ կարեւոր է նաեւ էներգետիկ գործոնը, ու գաղտնիք չէ, որ այս առումով Մերձավոր Արեւելքում ընթացող գործընթացները միշտ էլ կապված են եղել այս գործոնի հետ: Սիրիան երբեք չի համարվել նավթային պետություն, թեեւ այնտեղ արդյունահանվել է նավթ, մոտ 30 միլիոն տոննա տարեկան (սա մեծ թիվ չէ եւ համեմատության համար ասենք, որ օրինակ Ադրբեջանը ներկայումս արդյունահանում է մոտ 40 միլիոն տոննա), սակայն այն վճռական նշանակություն չի ունեցել այդ պետության զարգացման գործընթացի վրա եւ այս առումով Սիրիա պետությունը միշտ էլ տարբերվել է իր հարեւաններից: Միունույն ժամանակ, Սիրիան նաեւ չի հանդիսացել ՕՊԵԿ անդամ պետություն ու այդ կառույցի որոշումները չեն տարածվել նրա վրա:
Սակայն, չնայած այս ամենին, էներգետիկ գործոնը շարունակում է մնալ այն կարեւորագույն ազդակներից մեկը, որը հիմք է տալիս մի շարք պետությունների մասնակցություն ունենալ այդ պետության ներսում ընթացող ռազմական բախումներին: Սաուդյան Արաբիան, որը մինչեւ վերջերս ֆինանսավորում էր ահաբեկչական տարբեր խմբավորումների Սիրիայում, այժմ հայտարարում է, որ պատրաստ է զորք ուղարկել այդ պետություն: Թուրքիան Աֆրին կատարած իր ներխուժմամբ արդեն Սիրիայում է:
Սա նշանակում է, որ Սիրիայի հարեւան պետությունները չբավարարվելով ահաբեկիչների ֆինանսավորմամբ եւ տեսնելով նաեւ նրանց ձախողումները, արդեն անձամբ են զորքեր ուղարկում այդ պետություն, փորձելով այսպիսով առաջ մղել իրենց շահերը այնտեղ: Այսինքն, Սիրիայում ներքին քաղաքացիական պատերազմին փոխարինելու է գալիս արտաքին ներխուժումը, եւ պաշտոնական Դամասկոսն արդեն ստիպված է լինելու բախվել հենց արտաքին ագրեսիային:
Ինչպես արդեն նշեցի, Մերձավոր Արեւելքը միշտ էլ ընկալվել է որպես էներգակիրներով հարուստ տարածաշրջան եւ կարողացել է գոյատեւել հիմնականում դրա հաշվին: Այդտեղ գտնվող պետությունները կա՛մ արդյունահանում են այն, կա՛մ էլ հանդիսանում են տրանզիտային երկիր այդ էներգակիրների համար:
Նկատենք, որ համաշխարհային էներգետիկ շուկայում տեղի է ունեցել փոփոխություն, որը նույնպես ազդել է սիրիական ճգնաժամի վրա: Եթե դեռ 10-15 տարի առաջ այս շուկայում գերիշխում էր նավթը, ապա վերջին տարիներին այն մեծ արագությամբ իր տեղը զիջում է գազին, ինչը փոխում է էներգետիկ շուկայի զարգացման ողջ տրամաբանությունը եւ Մերձավոր Արեւելքի նշանակությունը այդ շուկայում:
Այսպես, եթե տարիներ առաջ տարածաշրջանում իշխում էին նավթ արդյունահանող պետությունները Սաուդյան Արաբիայի գլխավորությամբ, ապա վերջին տարիներին այս իրավիճակը փոխվում է, եւ վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ առաջիկա տասնամյակում նավթի նշանակության, հետեւաբար նաեւ այդ պետությունների դերի անկումը շարունակական է լինելու:
Նավթի ու գազի արդյունահանումը եւ վաճառքը էականորեն իրարից տարբերվում են եւ այդ տարբերության հիմքում այն է, որ նավթը բիրժային ապրանք է, իսկ գազը` ոչ: Սա նշանակում է, որ արտադրված նավթի ցանկացած քանակ հնարավոր է վաճառել, իսկ գազի դեպքում հարկավոր է նախ գտնել անհրաժեշտ շուկաները, կառուցել մինչեւ այդ շուկաները ձգվող խողովակաշարեր, կնքել անհրաժեշտ բոլոր պայմանագրերը եւ հետո միայն դա սկսել առաքել:
Ահա այս պայմաններում տարանցիկ երկրները սկսեցին ռազմավարական նշանակություն ձեռք բերել, ինչպես օրինակ Ռուսաստանի համար Ուկրաինան, իսկ Մերձավոր Արեւելքում դա կարող է լինել Սիրիան: Այդ պետության տարածքով խողովակաշար կառուցելու համար պայքար սկսեցին մղել սուննիական առանցք կազմող պետություններըՙ Քաթարը, Քուվեյթը, Սաուդյան Արաբիան եւ շիա առանցքի պետություններըՙ Իրանն ու Իրաքը: Առաջ քաշվեց Քուվեյթ-Սիրիա եւ այսպես կոչված Իսլամական գազամուղիՙ Իրան-Սիրիա գաղափարները: Ահա հենց սրանց շուրջ էլ սկսվեց պայքարը, որն էլ հանգեցրեց պատերազմի հրահրմանը Սիրիայի ներսում, իսկ ներկայումս նաեւ բացահայտ ագրեսիայիՙ դեպի այդ պետություն:
Թուրքիայի ներգրավվածությունը այս հարցում նույնպես բացատրվում է խողովակաշարային խնդրով. վերջինս ցանկանում է, որ տարածաշրջանից ձգվող բոլորՙ նավթա եւ գազամուղների համար տարանցիկ երկիր դառնա ինքը, ինչը նրան ոչ միայն ֆինանսական, այլեւ քաղաքական առավելություններ է ընձեռում: Թուրքիայի տարածքով է անցում թե՛ Ադրբեջանից եւ թե Իրաքից ձգվող մի շարք խողովակաշարեր: Իրան-Թուրքիա գազամուղը թեեւ տարանցիկ չէ, սակայն դրա տարանցման շուրջ երկարատեւ բանակցություններ են ընթանում: Պաշտոնական Անկարան այս թեման միշտ իր օրակարգում է պահում եւ ներկայումս բանակցություններ են ընթանում Թուրքմենստանից Իրանով կամ Կասպից ծովով դեպի Թուրքիա գազի տարանցման շուրջ:
Ինչեւէ, գազի տարանցման եւ խողովակաշարերի շուրջ այս մրցակցության մեջ Թուրքիայի հիմնական մրցակիցը միշտ էլ դիտարկվել է Սիրիան, իսկ Իրաքում շիամետ ուժերի հաղթանակից հետո արդեն իրական դարձավ Իրան-Իրաք-Սիրիա գազամուղի կառուցման հարցը, ինչը իր հերթին փակեց Քուվեյթ-Իրաք-Սիրիա գազամուղի հնարավորությունները:
Այսինքն վերը նշված պետությունները շահագրգռված են իրավիճակի փոփոխմամբ Սիրիայում, եթե Թուրքիայի շահերից է բխում տարանցման հարցում իր հիմնական մրցակցիՙ Սիրիայի ներքին վիճակի ապակայունացումը, ապա Ծոցի երկրները շահագրգռված են, որ այնտեղ փոխվի քաղաքական ռեժիմը, ինչը նրանց այսպիսով հնարավորություն կտա այնտեղ տեսնել իրենց համար ցանկալի քաղաքական ուժ` հասկանալի է ոչ ալավի, այլ սուննի: Սիրիան զոհ է դարձել իր աշխարհագրական դիրքի ու իր շուրջ գտնվող պետությունների նավթա-գազային ագահությանը: Ու դրա շուրջ նաեւ մեծ տերությունների աշխարհաքաղաքական խաղերին, որոնք պղտոր ջրում ձուկ որսալու խոշոր մասնագետներ են:
