Երբ մարդկությունն սկսեց քարանձավից դուրս գալ ու մեջքը մի փոքր ուղղեց, անմիջապես ուշադրությունը սեւեռեց իմացության վրա, իհարկե, այն ժամանակվա իմացությունը չես համեմատի այսօրվանի հետ, բայց կարեւորը ձգտումն է. լավ բառ է` ձգտում, հենց դրա կրթական տեսակի մասին էլ ցանկանում ենք խոսել այսօր:
Ինչպես բոլոր պետությունները, այնպես էլ Հայաստանի Հանրապետությունն ունի ԿԳ նախարարություն, որի խնդիրը պետության քաղաքացիներին կրթությամբ ապահովելն է: Վերջինս իր մեջ ներառում է քաղաքացուն մատուցվող պատճաշ կրթություն` քաղաքակիրթ մոտեցումներով ու պայմաններով, ինչպես պարտադրում է օրենքը, իսկ սա, կարծեմ, օրենքի երկիր է` նախագահն է ասում: Ի՞նչ խոսք, Երեւանում (հիմնականում` կենտրոնում), ինչպես մեկ-երկու խոշոր քաղաքներում ու մարզկենտրոններում դպրոցների արտաքին ու ներքին վիճակները բարվոք են, մասնագետներ կան, դե վերջիններիս որակական կողմերն այլ խնդիր է: Իսկ ի՞նչ վիճակ է Երեւանի կենտրոնից ու մարզկենտրոններից այն կողմ, ասենք` Վարդենիսի շրջանի որոշ գյուղերում, որոնք սահմանմերձ են եւ որոնց բնակիչները 1988-ին բռնագաղթվել են Խորհրդային Ադրբեջանից: Այդ տարածաշրջանի դպրոցներին նայելիսՙ առաջին հարցը, որ ծագում է անծանոթ դիտորդի գլխում հետեւյալն է.
– Ո՞ւր են աշակերտներն ու ուսուցիչները:
Այդ սահմանամերձ համայնքներում, այսինքն ԿԳՆ-ի գովերգած կրթության երկրում, մարդիկ չունեն բավարար միջոցներ հիմնավոր կրթություն ստանալու համար: Կրթությանը խաթարող ամենաացայտուն պակասը թերեւս մասնագետների թվի առումով է: Ուսուցիչները (եթե կան) 50-70 հազար ամսական աշխատավարձի համար ամեն օր ստիպված են կտրել անցնել (եթե, իհարկե, համաձայնում են նշված գումարի համար կտրել անցնել) 20-30 կիլոմետր, այն էլ` Սոմալի կամ 2004-ի Բաղդադ հիշեցնող ճանապարհներով, որոնց մասին խոսելու առիթներ դեռ կունենանք: Բայց միշտ չէ, որ գտնվում են մասնագետներ, որոնք պատրաստ են նման գումարի համար ամեն օր այդքան ճանապարհ անցնել, եւ դա բավարար չէ, ձմռանն էլ երեխաների հետ բախվել մեկ այլ պատուհասի` ջեռուցման խնդրին: Պատկերացրեք, գրողը տանի, 21-րդ դարում, մի քանի հարյուր հազար դոլարանոց բիոզուգարաններ ունեցող պետության դպրոցները դիզելային վառելիքով են ջեռուցվում: Իհարկե, ջեռուցվել բառաձեւն այս պարագայում գործածում ենք որպես ճոխություն, քանի որ իրականում այդ վառելիքը ոչ թե ջեռուցում է դասարանները, այլ` ջեռուցման պատրանք ստեղծում, էլ չենք խոսում այն մասին, որ թեթեւ քամու ժամանակ ծխատարի ծուխը լցվում է դասասենյակներ… Դե արի ու մի՛ ապխտվիր:
Հարց է ծագում, ինչո՞ւ է կրթության երկրում կրթությունն այս աստիճան բարձիթողի վիճակում, եւ հատկապես այս համայնքներում, այն դեպքում, երբ հարակից համայնքներում մասնագետների պակաս գրեթե չկա: Արեգունի համայնքի դպրոցի տնօրեն Նորիկ Վարդանյանն օրինակ նշում է, որ իր ղեկավարած դպրոցում կոմունալ խնդիրներ կան, ջուր չկա, ճաշարանն էլ վերանորոգման ու շահագործման կարիք ունի: Վերջին տարիներին նաեւ աշակերտների թիվն է նվազել: Վարդանյանը դա բացատրեց արտագաղթի ու տեղում մնացած երիտասարդների չամուսնանալու կամ ուշ ամուսնանալու փաստով:
Մեկ-երկու համայնքներում էլ, կրկին բռնագաղթվածներով վերաբնակեցված` Ավազանում ու Դարանակում, դպրոցներն 8-ամյա են, աշակերտներն ստիպված ոտքով գնում են հարեւան գյուղի դպրոցներ` միջնակարգ կրթություն ստանալու համար: Ծնողները նեղսրտում են, ամառն անձրեւ է, ձմեռը` ձյուն ու սառույց: «20 տարի ա` ասել են, որ տրանսպորտ են տալու, բայց միշտ մի պատճառ ունենում են արդարանալու համար», ասում են նրանք:
Գրադարաններ ու գրքե՞ր, գրեթե չկան այդպիսիք, եղածներում էլ կարելի է հանդիպել ԽՍՀՄ ժողովուրդների «հայրեր» Լենինի ու Ստալինի երկերը, անգամ` ադրբեջանական հանրագիտարաններ: Գուցե մենք դեռ ԽՍՀՄ-ի քաղաքացինե՞ր ենք:
Ո՞ւր են այս երեխաների համար նախատեսված փոխադրամիջոցները, որոնց մասին խոսվում եք դեռ 2000-ից, ո՞ւր են 2-3 տասնամյակ առաջ առանց որեւէ ունեցվածքի Հայաստան եկած մարդկանց տրված խոստումները, ո՞ւր են այդ ամենի համար տարիներ շարունակ պետբյուջեից դուրս գրված փողերը… Չէ, մենք գիտենք ուր են, բայց դուք կասե՞ք:
Վարդենիս-Երեւան
