«Սահմանը փակվել է ոչ ԼՂ-ի պատճառով»
Ինչպես եւ ենթադրում էին որոշ վերլուծաբաններ, նախագահներ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի եւ Սերժ Սարգսյանի մոսկովյան վերջին այցելություններից հետո հերթական անգամ ասպարեզում հայտնվեց թուրք-հայկական հարաբերությունների կարգավորման թեման: Ավելի քան ակնհայտ է դառնում մի այնպիսի իրավիճակ, երբ Էրդողանը Մոսկվային առաջարկում է կազմել Թուրքիա-Ադրբեջան-Ռուսաստան դաշինք, իսկ Պուտինը նրան առաջարկում է նախ կարգավորել հարաբերությունները Հայաստանի հետ: Բանն այն է, որ 1920-ականների սկզբներին արդեն եղել է Թուրքիա-Ադրբեջան-Ռուսաստան դաշինք, եւ դա հայերի մեջ պատմական որոշակի զուգորդություններ է առաջացնում:
Ի դեպ, անցյալ տարեվերջին Բաքվումՙ թյուրքալեզու պետությունների համագործակցության խորհրդի 6-րդ նիստում, Թուրքիան բոլոր թյուրքալեզու պետություններին առաջարկել էր անցնել ազատ առեւտրի ռեժիմի, իսկ թուրք փորձագետները խոսել էին ոչ թե Թուրքիա-Ռուսաստան-Ադրբեջան, այլ Թուրքիա-Ռուսաստան-Ղազախստան առանցքի մասին:
Ինչպես տեսնում ենք, շատ բան է փոխվել: ՌԴ արտգործնախարար Սերգեյ Լավրովը հայկական Regional Post-Caucasus հանդեսին տված հարցազրույցում հակահայ «ռուս-թուրքական դավադրության» վերաբերյալ որոշ հայ քաղաքագետների պնդումների կապակցությամբ նշել է երկու կարեւոր հանգամանք: Առաջին, ռուս-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումը, ըստ Լավրովի, «չի սպառնում հարեւան երկրներին եւ նպաստում է Անդրկովկասի անվտանգությանն ու կայունությանը»: Երկրորդ, Ռուսաստանը պատրաստ է օժանդակել Երեւան-Անկարա բանակցություններին: «Երբ Երեւանն ու Անկարան նստեն բանակցությունների սեղանի շուրջը, Ռուսաստանը պատրաստ կլինի ցուցաբերելու ամենաակտիվ օժանդակություն: Իհարկե, մենք միայն կողջունեինք ԵԱՏՄ սահմանի հայ-թուրքական հատվածի բացումը մարդկանց, ապրանքների եւ սպասարկումների ազատ տեղաշարժի համար: Անկասկած, դա օգտակար կլինի ամբողջ տարածաշրջանին», ասել է Լավրովը:
ԵԱՏՄ սահմանի վերաբերյալ Լավրովի արած հայտարարությունը Բաքվում որոշ քաղաքագետների հիմք է տվել ենթադրելու, թե Մոսկվան «ծուղակ» է նախապատրաստում Ադրբեջանի համար: Նրանք նաեւ ենթադրում են, որ արդեն 16 տարի չգործող Մոսկվա-Սուխում-Թբիլիսի-Երեւան երկաթուղին կարող է վերագործարկվել, ինչը կպահանջի Ռուսաստան-Վրաստան-Հայաստան բանակցություններ, որոնց Ադրբեջանն ու Թուրքիան չեն մասնակցի: Բաքվում գտնում են, որ Թբիլիսին պարտավոր է իր քայլերը համաձայնեցնել գործընկեր եւ դաշնակից երկրներ Ադրբեջանի եւ Թուրքիայի հետ:
Ինչպես նշում է «Ռեգնում» գործակալությունը, ԵԱՏՄ անդամ երկրների, Վրաստանի, Մերձավոր Արեւելքի հյուսիսային մասի երկրների փոխգործողության մակարդակով կարող է ձեւավորվել առեւտրի միասնական եվրասիական գոտի, որտեղ մի ամբողջ շարք պետություններ փաստորեն կկառուցեն սկզբունքորեն նոր հարաբերություններ: Ադրբեջանն ուղղակի ելք չունի դեպի Թուրքիա, իսկ Թուրքիա-Ադրբեջան-ԵԱՏՄ կամուրջը կարող է հիմնվել միայն շրջանակային առեւտրատնտեսական ինչ-որ համաձայնագրի վրա: Բացի դրանից, Թուրքիան տեսանելի ապագայում Եվրոմիություն մտնելու հնարավորություն չունի: Փետրվարի վերջերին Россия-24 հեռուստաալիքին տված հարցազրույցում նախագահ Էրդողանի խորհրդական Իլնուր Չեւիքը հայտարարեց, որ ապագայում հնարավոր է ազատ առեւտրի գոտու վերաբերյալ համաձայնագրի կնքումը Ռուսաստանի հետ: Նրա խոսքերովՙ դա «լոկ ժամանակի հարց է», եւ այդ ճանապարհին «տնտեսական կամ քաղաքական բնույթի որեւէ դժվարություն չկա»: Սակայն Թուրքիան ազատ առեւտրի գոտու հարցում ԵԱՏՄ-ի հետ կարող է շփվել միայն Հայաստանի միջոցով, որն Անդրկովկասում ԵԱՏՄ անդամ միակ երկիրն է: Այլ կերպ ասած, Թուրքիայի եւ Հայաստանի հարաբերությունների կարգավորումը հետզհետե առավել հրատապ բնույթ է ստանում:
Անկարա-Երեւան բանակցություններին օժանդակելու պատրաստակամության վերաբերյալ Լավրովի արած հայտարարությունը հիշեցնում է 2009 թ. հոկտեմբերին Ցյուրիխում «Դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման մասին» եւ «Երկկողմ հարաբերությունների զարգացման մասին» հայ-թուրքական արձանագրությունների նախապատրաստումը եւ ստորագրումը: Խոսքը դիվանագիտական հարաբերությունների վերականգնման եւ սահմանների բացման մասին էր: Ցյուրիխյան դեպքերի կապակցությամբ Բաքվի Yaggin.az կայքը գրեց. «Եղբայրական Թուրքիան առանց Բաքվի ծանուցելու Հայաստանի հետ բանակցություն է սկսել սահմանների բացման վերաբերյալ… Բաքուն քանիցս իր մտահոգությունն է արտահայտել սկսված գործընթացների առնչությամբ, բայց իր ռազմավարական դաշնակցից ի պատասխան ստացել է լոկ հավաստիացումներ, թե Հայաստանի հետ բանակցություններում Ղարաբաղի հարցը առաջնահերթ է: Միեւնույն ժամանակ Երեւանում ամեն կերպ ժխտում էին Թուրքիայի հետ վարվող բանակցությունների ղարաբաղյան ենթատեքստը: Վաշինգտոնում միայն զարմանք էին արտահայտում եւ պնդում էին, թե Թուրքիա-Հայաստան սահմանների բացումը պետք է նպաստի ԼՂ հակամարտության կարգավորման բանակցությունների առաջմղմանը: Ավելի ուշ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւը իր ելույթներից մեկում կհայտարարի, որ Բաքուն ցյուրիխյան արձանագրությունների բովանդակության մասին իմացել է վստահելի աղբյուրներից եւ որոշել է իր հետագա քայլերըՙ ելնելով այդ տեղեկություններից»:
Ըստ երեւույթին, դեպքերի անցանկալի ընթացքը կանխելու նպատակով Ադրբեջանի ԱԳՆ պաշտոնական ներկայացուցիչ Հիքմեթ Հաջիեւը Լավրովի հայտարարությունից հետո որոշեց հիշեցնել, որ «Թուրքիայի նախագահ Էրդողանը Ադրբեջան կատարած իր վերջին այցի ընթացքում կրկին հայտարարել է թուրք-հայկական սահմանի բացման հարցում Անկարայի վճռական դիրքորոշման մասին», եւ որ «սահմանը փակվել է ադրբեջանական հողերի օկուպացումից հետո եւ կարող է բացվել միայն ապաօկուպացումից հետո»:
Հաջիեւը, անշուշտ, տեղյակ է, որ Անկարան ու Երեւանը, որպես համաշխարհային քաղաքականության սուբյեկտներ, իրավասու են ինքնուրույնաբար լուծելու երկկողմ հարաբերությունների հարցերը: Բացի դրանից, հիշյալ Ցյուրիխյան արձանագրությունները բնավ կապված չեն ԼՂ հակամարտության կարգավորման խնդիրների հետ: Ինչպես վկայում է թուրքական Todays Zaman թերթը, դեռ Թուրքիայի արտգործնախարար եղած ժամանակ Ահմեդ Դավութօղլուն ասել է. «Թուրքիան Հայաստանի հետ իր սահմանները փակել է ոչ Լեռնային Ղարաբաղի պատճառով»:
Մեծ քաղաքականության մեջ սուբյեկտների շահերը կարող են հաճախ փոխվել, որպեսզի փոփոխվեն քաղաքական գործունեության համակարգն ու մատրիցան, ընդլայնվի գործողությունների տարածքը: Ընդհանրական եւ տարածաշրջանային քաղաքականություն վարող Թուրքիայի համար պարզապես ձեռնտու չէ երկար ժամանակ Ադրբեջանին «պատանդ» մնալը: Ուստի բացառված չէ, որ Թուրքիայի եւ Հայաստանի փոխհարաբերություններում շուտով ի հայտ գա Ցյուրիխ-2 երեւույթը, կարծում է ռուս պատմաբան Ստանիսլավ Տարասովը : Այստեղ Բաքվի գլխացավանքն այն է, որ ռուս-թուրքական հարաբերությունների կարգավորումից հետո Անկարան դժվար թե աջակցի Ադրբեջանին, եթե վերջինս ընտրի ԼՂ հակամարտության ուժային լուծման ուղին: Որոշակի տեղաշարժեր կարելի է սպասել ապրիլի 16-ից հետո, երբ Թուրքիայում կանցկացվի կառավարման համակարգի փոփոխման հանրաքվե, եւ ամենքը կսկսեն խոսել երկու երկրների (առաջին հերթին տնտեսական) կապերը վերականգնելու անհրաժեշտության մասին:
