Ռուսաստան-Թուրքիա-Իրան դաշինքի փորձություն
Միջազգային հարաբերությունների ոլորտում մասնագիտացած ամերիկյան Foreign Affairs հանդեսը օրերս փորձեց պարզել, թե «մոտալուտ ռուս-ամերիկյան գագաթաժողովում» Մերձավոր Արեւելքի խնդիրներին վերաբերող ինչպիսի ծրագրերով հանդես կգան նախագահներ Դոնալդ Թրամփը եւ Վլադիմիր Պուտինը: Սպիտակ տունը նոր-նոր է ձեւավորում այդ տարածաշրջանով զբաղվող մասնագետների թիմը: Թրամփը Պենտագոնին եւ մի շարք այլ գերատեսչությունների հանձնարարել է 30 օրվա ընթացքում նախապատրաստել գործողությունների հատուկ ծրագիր: Ամերիկյան որոշ լրատվամիջոցների տվյալներով, Թրամփը արդեն իսկ իրականացնում է ինչ-որ «գաղտնի ծրագիր», որը միայն խիստ հեռավոր կապ ունի իր հռչակած հակաջիհադիստական պայքարի ծրագրի հետ:
Նորընտիր նախագահը Իրանի միջուկային ծրագրին առնչվող Վիեննայի համաձայնագրերի նախապատրաստման ու կատարման հարցում իրեն նախորդած Բարաք Օբամայի քաղաքականությունը «սնանկ» է որակել, սակայն ինքը Մերձավոր Արեւելքում շարունակում է Օբամայի քաղաքականությունը, ռազմատեխնիկական օգնություն է ցուցաբերում սիրիացի քրդերինՙ չնայած այն բանին, որ Սիրիայում ռազմական բոլոր բաղադրիչներն առկա են «Իսլամական պետությանը» ջախջախելու համար: Խոսքը Դամասկոսի կառավարության զինված ուժերի մասին է, որոնց աջակցում են ռուսական օդուժը, Թուրքիայի եւ Իրանի ռազմական ստորաբաժանումները: Ավելին, Ռուսաստանը, Իրանը եւ Թուրքիան դաշինք կազմած համակարգում են իրենց ռազմական ու քաղաքական ջանքերը հանուն ընդհանուր նպատակի, այն էՙ «Իսլամական պետության» ջախջախում եւ Սիրիայի խնդրի իրոք քաղաքական կարգավորում: Այսինքն, Թրամփի հետ հանդիպման ժամանակ Պուտինը կարող է սեղանին դնել փաստորեն ձեւավորված ծրագիր եւ իր ամերիկացի պաշտոնակցին առաջարկել որոշելու սեփական տեղն այդ «խաղի» մեջ:
Իսկ ի՞նչ կարող է առաջարկել ԱՄՆ նախագահը: Ներկայումս քաղաքագետները փորձում են գոնե ընդհանուր գծերով պարզել, թե Մերձավոր Արեւելքում գործողությունների ինչպիսի ռազմավարություն է նախապատրաստում Վաշինգտոնը եւ արդյոք հույս ունի՞ «ընդհանուր լեզու» գտնել որեւէ մեկի հետ: Ռուսաստան-Իրան-Թուրքիա «եռյակի» առաջին երկու պետությունները զանազան պատճառներով ենթակա են դարձել պատժամիջոցների: Նկատի ունենալով ԱՄՆ-ՌԴ տնտեսական կապերի սակավությունը, Թրամփը կարող է չեղարկել պատժամիջոցները, բայց չի կարող երաշխավորել Եվրոմիության հակառուսական պատժամիջոցների վերացումը: Նախագահ Օբաման ուզում էր Իրանին ազատել պատժամիջոցների բեռիցՙ կարծելով, թե այդպիսով կհաջողվի Թեհրանին իր կողմը գրավել տարածաշրջանային քաղաքականության հարցում: Նրան խանգարեցին: Տեսականորեն միայն Թուրքիան կարող է հանդես գալ հօգուտ ԱՄՆ-ի, եթե վերջինս հրաժարվի Սիրիայի «Ժողովրդավարական դաշինք» քրդական կուսակցությանն աջակցելուց: Սակայն, ինչպես կարծում է թուրքական Hurriyet թերթը, փոխարենը Թուրքիային կառաջադրեն նոր պահանջներ. ավելի լայն մասնակցություն «Իսլամական պետության» դեմ ծավալված ցամաքային գործողության, երկրի ներսում քրդերի նկատմամբ «ժողովրդավարացման նախաձեռնության» գործընթացի վերսկսում, հրաժարում Կիպրոսից եւ ԱՄՆ-ին օգնության ցուցաբերում Իրանի հետ լարված հարաբերությունների պայմաններում: Միեւնույն ժամանակ Hurriyet-ը ուշադրություն է դարձնում նաեւ այն հանգամանքին, որ Ռուսաստանի առաջարկած Սիրիայի սահմանադրության նախագիծը ենթադրում է այդ պետության տարածքում քրդական ինքնավարության ստեղծում: Այսպիսով, քրդական «խաղաքարտը» միաժամանակ Մոսկվայի եւ Վաշինգտոնի ձեռքին է: Որոշակի պահին ինչ-որ մեկի «խաղում» այն կարող է դառնալ «հաղթաթուղթ»: Այնպես որ Թրամփը, Մերձավոր Արեւելքում Օբամայի վարչակազմի ժառանգության վերանայում սկսելով, Իրանի հետ առճակատման մեջ մտնելով, դեռ Պուտինի հետ չհանդիպածՙ Թուրքիայի հետ պայմանավորվածություն փնտրելովՙ հայտնվում է «քրդական ծուղակում», որը կապված է ոչ միայն Սիրիայի եւ Իրաքի, այլեւ Թուրքիայի հետ:
Ավելին, Al Jazeera կայքը գրում է, որ «Օբամայի վարչակազմի օժանդակությամբ Իրանն արագորեն վերականգնվեց որպես տարածաշրջանային տերություն, որը Սիրիայում հավասարակշռում է Թուրքիային եւ Սաուդյան Արաբիային», դարձավ «Ռուսաստանի մերձավոր գործընկերը, դաշինք կազմեց Թուրքիայի հետ»: Այստեղից ծագում է գլխավոր հարցը. Վաշինգտոնին կհաջողվի՞ արդյոք Անկարային համոզել, թե իրանական ուղղությամբ գոյություն ունեն թուրք-ամերիկյան հարաբերությունների նոր ուղեգծի հնարավորություններ: Երկրորդ տարբերակը Ռուսաստանի հետ «իրանական տանգո պարելն» է: Դժվարությունը հենց այն է, որ Թուրքիայի նախագահ Էրդողանի հետ հարաբերվելիս Թրամփը հանդես է գալիս որպես «Օբամայի սխալները շտկել պատրաստվող մեղավոր կողմ», իսկ Ռուսաստանի նախագահ Պուտինի հետ Մերձավոր Արեւելքի հարցի առթիվ շփվելիս այլեւս հանդես չի գալիս որպես ուժեղ կողմ:
Ամերիկյան Newsweek շաբաթահանդեսը արձանագրում է. «Մերձավոր Արեւելքում անցկացված հաշտության բոլոր բանակցություններում ԱՄՆ-ը եղել է գլխավոր խաղացողը: Այժմ Թրամփը ստիպված է բախվել տհաճ իրողությանը. հաշտության համաձայնագրեր կնքելու, ահաբեկչության դեմ պայքարելու եւ տարածաշրջանում ամերիկացիների տնտեսական շահերը պաշտպանելու համար նա կարող է չունենալ այլ ընտրություն, քան Պուտինի հանդեպ հիացմունքի արտահայտումը, ով այդքան բարդացրեց ԱՄՆ նախկին ղեկավարի նախագահության ութ տարիները»:
Իր հերթին Al Jazerra-ն կարծում է, որ «Վաշինգտոնի ներկայիս մերձավորարեւելյան բոլոր ջղաձգումները Թրամփին կվերադարձնեն այն ճահճի մեջ, որից մեծ դժվարությամբ դուրս էր եկել Օբաման»:
Եթե Վաշինգտոնը ուժի մեջ թողնի հակառուսական եւ հակաիրանական պատժամիջոցները, ապա դրանով իսկ կամրապնդի Մոսկվա-Թեհրան դաշինքը: Ինչ վերաբերում է Թուրքիային, այդ ուղղությամբ եւս ԱՄՆ-ը ստիպված կլինի դիմել աշխարհաքաղաքական լուրջ զոհողությունների: Բայց ներկայումս Մերձավոր Արեւելքում Թրամփի քաղաքականության գերակայությունները խիստ անորոշ են: Խնդիրը ոչ միայն «Իսլամական պետությունն» է, այլեւ մեկ ուրիշ, ավելի լայնընդգրկուն բան: Ուստի Մերձավոր Արեւելքում Վաշինգտոնի քաղաքականությունը պետք է հստակեցվի, որպեսզի հասկանալի դառնա հետեւյալը. սա աշխարհաքաղաքական նոր շրջափուլի սկի՞զբն է, թե՞ դրա ավարտը, երբ տարածաշրջանում ԱՄՆ-ը վերջնականապես կորցնում է իր զսպիչ լծակները եւ ազդեցությունը, նահանջում է, որպեսզի ուժերը կենտրոնացնի արդեն ուրիշ աշխարհաշրջանում:
