Դարերի ընթացքում Ցեղասպանության, բռնությունների եւ վայրագությունների որպես հետեւանք, հայերս մարդկային անմեղ զոհեր տալուց բացի կորցրել ենք ոչ միայն մեր պատմական հայրենիքը, այլեւ անփոխարինելի թանկագին մշակութային հարստությունները: 21-րդ դարի ընձեռած տեխնիկական հնարավորությունները, ըստ «Արմինյն Միրոր-Սփեքթեյթր» շաբաթաթերթի պատասխանատու աշխատակիցներից Արամ Արքունի, հույսեր են ներշնչում, որ դրանց գոնե մի մասը վերականգնվի, թեկուզ թվային, վիրտուալ ոլորտում: Պրոֆ. Հարոլդ Շորթը մաս է կազմում ուսումնասիրող-հետազոտողների մասնագիտական մի խմբի, որը փորձում է վերականգնել անցյալը, սկսելով ազերի բարբարոսների ձեռքով ոչնչացված Ջուղայի խաչքարերի գերեզմանատնից: Ուոթերթաունում Արքունը հանդիպել է ժամանակավորապես այնտեղ գտնվող պրոֆ. Շորթին, ով որոշ տեղեկություններ է հաղորդել «Ջուղայի գերեզմանատան խաչքարերի եւ հուշարձանների եռաչափ (3D) թվային վերականգնման ծրագրի» վերաբերյալ:
Ծրագիրը նախաձեռնել է խմբի համատնօրեն, ավստրալիացի արվեստագետ, լուսանկարիչ եւ մտավորական դոկտ. Ջուդիթ Կրիսպինը , ով Կանբերայում (Ավստրալիա) «Մենինգ Կլարք Հաուս» ցուցահանդեսների եւ մշակութային միջոցառումների կենտրոնն է կառավարում: Իր գործունեության ընթացքում նա տեղեկացել է Հայոց ցեղասպանության եւ Ջուղայի գերեզմանատան խաչքարերի ոչնչացման մասին: Վրդովված տեղի ունեցածից եւ ցնցված խաչքարերի լուսանկարների գեղեցկությամբՙ նա հանդիպումներ է ունեցել Վիգեն Բաբկենյանի եւ Սիդնեյի հայոց հոգւոր առաջնորդի հետՙ առաջարկելով նոր տեխնոլոգիաների օժանդակությամբ վերականգնել գերեզմանատունը: Հետաքրքրություն են ցուցաբերել նաեւ Ավստրալիայի պետական գրադարանն ու կաթոլիկական համալսարանը, որի ռեկտորի տեղակալը պրոֆ. Շորթին է առաջարկել մասնակցելու ծրագրի իրականացմանը որպես թվային գիտությունների մասնագետի: Համալսարանը նաեւ իր «սոցիալական արդարության» եւ «կրոնի եւ քննադատական հետազոտությունների» ինստիտուտների գրասենյակները հատկացրել է ծրագրի իրականացման գործընթացներին:
Պրոֆ. Շորթը մինչեւ 2010 թվի սեպտեմբերին թոշակի անցնելը գլխավորել է Լոնդոնի «Քինգզ քոլեջի» թվային գիտությունների բաժինը: Նա ծրագրի տեխնիկական կողմի պատասխանատուն է լինելու, մինչդեռ Կրիսպինը համակարգելու է անհրաժեշտ պատմական եւ մշակութային ուսումնասիրությունները: Ծրագիրը բավականին ծախսաշատ է: Շորթի հաշվարկներով մոտ 6 միլիոն դոլարի գումար է անհրաժեշտ, որի ձեռք բերման համար աշխատանքներ են ծավալվում Մ. Նահանգների եւ Մեծ Բրիտանիայի կառավարական եւ կորպորատիվ հաստատություններում: Բայց Շորթի կարծիքով հայ բարեգործներ էլ պետք է իրենց մասնակցությունը բերեն: Ծրագիրը, նրա կարծիքով, իրագործելի է հատկապես հմուտ նախիջեւանագետ, պատմաբան եւ վավերագրող Արգամ Այվազյանի կատարած հսկայական աշխատանքիՙ հեղինակային լուսանկարների եւ հրատարակած արժեքավոր աշխատությունների շնորհիվ, որոնք ծրագրի նյութերի 90 տոկոսն են կազմում: Խմբի աշխատակիցները 2013-2016 թթ. Հայաստան կատարած իրենց այցելությունների ընթացքում մի շարք անգամներ հանդիպել են Արգամ Այվազյանի հետ, քննարկել ծրագրի հետ կապված խնդիրները:
2013-ին մասնագիտական խմբի Հայաստան կատարած ճանաչողական շրջագայության արդյունքում Մենինգ Կլարք Հաուսի կողմից հրատարակվել է «Վերագտնելով կորած հայկական մի գերեզմանատուն» («Recovering a Lost Armenian Cemetery») խորագրով էլեկտրոնային մի հատոր, լուսանկարներով հարուստ: 2014-ին եւ 2015 կատարված շրջագայությունների ժամանակ հավելյալ նյութեր են հավաքվել, որոնք մեծապես նպաստելու են ծրագրի իրականացմանը: Այն միջճյուղային է, դրանում ընդգրկված են հնագետներ, պատմաբաններ, աստվածաբաններ, լուսանկարիչներ, ձայնային եւ թվային գիտությունների տեխնիկական մասնագետներ: Ծրագրի առաջին շնորհանդեսը տեղի է ունեցել Երեւանումՙ Պետհամալսարանի պատմության ֆակուլտետում, 2015 թվի ապրիլի 22-ին Ջուդիթ Կրիսպինի մասնակցությամբ: Նախատեսված է սեպտեմբերի վերջերին կոնֆերանս-շնորհանդես կազմակերպել Հռոմում, ապա նաեւ ԱՄՆ-ում: Նախատեսվում է Ավստրալիայի պետական գրադարանում ստեղծել հայկական համայնքի արխիվային մի բաժին, որտեղ ֆիզիկական եւ թվային տարբերակով փաստաթղթեր են ի պահ տրվելու: Նախատեսվում է նաեւ ստեղծել երկու մշտական գործող ցուցահանդեսներ համապատասխան բարձրորակ սարքավորումներով, որոնք եռաչափ (3D) ծրագրի միջոցով մարդկանց հնարավորություն են տալու զգալու, որ շրջագայում են գերեզմանատան խաչքարերի նրբանցքներով: Նրանք նաեւ մի կոճակ սեղմելով տեղեկություններ են ստանալու տվյալ խաչքարի պատմության վերաբերյալ: Մշտական ցուցահանդեսներից մեկը գործելու է Երեւանի ցեղասպանության թանգարան-ինստիտուտի, մյուսըՙ Չեթսվուդում (Սիդնեյի մոտակայքում), որտեղ մեծ թվով հայեր են ապրում: Ըստ Շորթի, նման ծրագիր նախապես իրագործվել է Աֆղանստանում թալիբների կողմից ոչնչացված Բամիանի հովտի բուդդայկան հսկա արձանների նկատմամբ:
Նկար 1. Հատված գերեզմանատնից (1981, հեղ.ՙ Ա. Այվազյան)]
