23 տարի առաջ, հուլիսի 23-ին, Ղարաբաղի զինված ուժերի վերահսկողության տակ անցավ Աղդամը (2010-ին վերանվանվել է Ակն), ինչը Ստեփանակերտի բնակչության անվտանգությունն ապահովող ռազմական կարեւոր նվաճում էր: Առհասարակ, 1993 թվականը արցախյան հերոսամարտի պատմության մեջ մտավ որպես հաջող եւ բեկումնային տարի: Նույն տարվա ապրիլին ազատագրվեց Քարվաճառը (Քելբաջար), մայիսինՙ Շուշին, ամիսներ անցՙ Աղդամը: Այս մեծ հաղթանակներն արմատապես փոխեցին իրավիճակը ղարաբաղյան հերոսամարտում եւ մեծապես նպաստեցին ադրբեջանական սպառնալիքի հետագա չեզոքացմանը մինչեւ ներկայիս սահմանները:
Սակայն տարին նաեւ նշանավորվեց ցավալի կորուստով: Հունիսի 12-ին, Մարզիլիում զոհվեց արցախյան ազատամարտի հերոս Մոնթե Մելքոնյանը (առասպելական Ավոն): Երեւանից նրա անունը կրող ազգագրական խումբը գնալու էր Մարտունիՙ Ավոյին նվիրված հուշ երեկոյին մասնակցելու: Ես որոշեցի միանալ այդ խմբին եւ լուսաբանել համերգը, այն ժամանակՙ ՀՀ պետական հեռուստատեսության «Մայրաքաղաք» ծրագրով: Գլխավոր խմբագիրն ասաց, որ օպերատոր չի կարող տրամադրել: Դիմեցի հեռուստատեսության տեխնիկական գծով տնօրենին: Նա էլ մերժեց, ասելովՙ «ի՞նչ գործ ունես, շատ վտանգավոր է, քո տեղը չէ»:
Զինվելով միայն երկու դատարկ VHS տեսաժապավեններով, հույսս դնելով Արցախի հեռուստատեսության տեխնիկայի, օպերատորի եւ տնօրենության մեծահոգության վրա, հուլիսի 25-ի գիշերը ժամանեցինք Ստեփանակերտ: Երեւանյան մթությունից հետո Ստեփանակերտը մեզ թվաց «Փարիզ», այնտեղ տիրող փողոցային լույսերի առատությունից: Ասացինՙ «Սարսանգը սաղ լինի», հետոՙ «պատերազմող քաղաքում լույս ապահովելը պարտադիր է»:
Մտովի արագ առաջ տալով (fast forward) դեպքերի հաջորդականությունը, ասեմ, որ Արցախի հեռուստատեսության տնօրենությունն ընդառաջեց: Նկարահանումներ կատարվեցին Ստեփանակերտում, Շուշիում, տեղի բանտում, ուր պահվում էին ադրբեջանցի գերիներ, Ասկերանում եւ Քելբաջարում:
Աղդամ մտած առաջին տանկը ականի վրա պայթել էր, որի հետեւանքով զոհված ազատամարտիկի հուղարկավորությունն էր Քարին Տակ գյուղում: Ամբողջ գյուղն էր մասնակցում: Տեղի գերեզմանոցում սպիտակահեր ջութակահարն անցնելով շիրիմների կողքով իր մեղեդին էր խոնարհում բոլոր ընկածներին:
Մարտունիում Ավոյին նվիրված հուշ-երեկոյի սկսվելուն դեռ մի քանի ժամ կար: Մեզ օգնող զինվորականներից մեկն ասաց, որ գնում է Աղդամ, դիմեց ինձ. «եթե ուզում ես, կարող ես գալ»: Գնացինք առանց օպերատորի: Աղդամի գրավման երրորդ օրն էր: Այնտեղ նկարահանում անել կամ լուսանկարել չի թույլատրվում, ասացին: Լուրեր էին պտտվում, որ ադրբեջանցիներն իրենց տները ականապատել են քաղաքը լքելուց առաջ: Մտանք մի տուն: Մեծ դարպասով, նոր վերանորոգված: Բակում սեւ սալորենու բերքը թափված էր բետոնապատ հատակին: Երեւի կարգին ընտանիք է ապրել այս տանը, մտածեցի: Պատուհանի գոգին, ասես դիտմանբ, դրված էր նոր հրատարակության մի Ղուրան: Վերցրեցի, իմ միակ ավարն այնտեղից: Վրան հետո մակագրեցի. «Հիշատակ Աղդամից»:
Եղանք նաեւ քաղաքի կենտրոնում գտնվող գինու գործարանի արկից վնասված շենքի մոտ: Քիչ հեռու երեւում էր Աղդամի գերեզմանոցը: Քաղաքն ամայի էր, հայեր կային, որոնք եկել էին իրեր տանելու: Մի տեսակ ծորացող թախիծ կար ներսումս, քանզի ամեն տնից ինձ էր նայում պատերազմի դաժան դեմքը: Պատերազմի օրենքն է. «Ակն ընդ ական, ատամն ընդ ատաման»: Աղդամի բնակչությունը մեկ մարդու պես դուրս էր եկել քաղաքից, առանց կորուստ ունենալու: Իսկ քանի՜-քանի՜ այսպիսի տներ, ավելի շեն ու բարեկարգ, թողեցին հայերը Բաքվում եւ Ադրբեջանի այլ քաղաքներում, դուրս շպրտվելով պատշգամբներից, սպանվելով իրենց բնականներում:
Վերադարձի ճանապարհին մի շան ձագ տխուր ոռնում էր մայթին: Բերեցինք մեզ հետ Մարտունի: Տղաների ուրախությունն էր դարձել սիրունիկ մռութով այդ շնիկը, որի անունը դրել էին «Բաքու»: Չնայած առատ հյուրասիրությանը, «Բաքուն» շարունակում էր տխուր իր ոռնոցը մինչեւ խոհանոցում աշխատող կանայք կարողացան իրեց վարժեցնել փոքրիկ կենդանուն:
Մի՞թե հնարավոր է, այսօր, 23 տարի հետո Աղդամը ետ հանձնել Ադրբեջանին: Դա կնշանակի հանձնել Ստեփանակերտն ու վերջին հաշվովՙ ողջ Արցախը: Աղդամը Ստեփանակերտից գտնվում է ընդամենը 25 կմ հեռավորության վրա: Այսօր ղարաբաղյան հակամարտության շուրջ բանակցությունների սեղանին ինչպիսի փաստաթուղթ էլ որ լինիՙ մադրիդյան կամ կազանյան, որոշողը պետք է լինի Արցախի ժողովուրդը, դառնալով պարտադիր բանակցային կողմ:
Արցախցին լավ գիտի, որ այսօր Աղդամում վերաբնակվել ցանկացող ադրբեջանցի «փախստականը» խորհրդային սերնդի այն մարդը չէ, ում հետ հնարավոր է եղել առերեւույթ «խաղաղ» 70 տարի ապրել: Այնտեղ եկող «փախստականը» մի նոր սերունդ է, ով դպրոցում շարունակելու է սերտել հայ թշնամու մասին դասեր, կեղծված, հնարովի Ադրբեջանի պատմություն, այն մասին, թե ինչքան լավ է հայի գլուխ կտրել ու դառնալ Սաֆարովի նման ազգային հերոս:
Մի վերածեք Ղարաբաղը երկրորդ պաղեստինա-իսրայելյան տարածքի, որպեսզի կանգառներում մարդիկ չդանակահարվեն, որպեսզի ավտոբուսում, փողոցում, խանութում մարդիկ ահաբեկչությունից չզոհվեն: Երկուստեք թշնամությունը, շնորհիվ ազերի նախագահ Ալիեւի հայատյաց քաղաքականության, այնպիսի կրիտիկական աստիճանի վրա է, որ երկու ազգերի անվտանգ գոյակցությունը, առնվազնՙ մի քանի սերունդ, անհնար է թվում:
