Նվիրում եմ հորս հիշատակին
Կահիրեի «Աթաբա» հրապարակի եռուզեռի մեջ ժամացույցների վերանորոգման մի պատմական կոչվելու արժանի խանութ կա, որը երեւի Եգիպտոսում վերջինն է իր տեսակի մեջ: Ներսում հաճախորդներին դիմավորում է ամենատարբեր տեսակի եւ ժամանակիՙ պատերից կախված փայտյա շրջանակներով հին ժամացույցների թիք-թաքը: Դրանից բացի զգալի լռություն է տիրում խանութում, որտեղ այժմ ընդամենը հինգ ժամագործ է աշխատում: Ժամանակին (1950-60-ական թվականներին) մինչեւ 18 ժամագործ էր աշխատում «Մեզոն Ֆրանսիս Փափազյան» ժամագործական այս խանութում:
«Սա երեւի խանութի կենսագրության վերջն է», պատմում է «Բրաունբուքս» պարբերականի թղթակցին հիմնադիր Ֆրանսիս Փափազյանի թոռըՙ Աշոտը, ով իր եղբորՙ Ներսեսի հետ շարունակում է պահել հին ավանդույթը: «Եղբայրս ամուսնացած չէ, շարունակում է նա, իսկ իմ երկու զավակները հետաքրքրություն չեն ցուցաբերում այս գործը շարունակելու ուղղությամբ»:
Լրագրողիՙ «Ինչպե՞ս է ստեղծվել եւ ե՞րբ» հարցին նա պատասխանում է. «20-րդ դարի սկզբին պապս Թուրքիայից փախչում է եւ ժամանում Ալեքսանդրիա: Այնուհետեւ Կահիրեում հաստատվելով 1903-ին բացում է այս խանութը մայրաքաղաքի կենտրոնում գտնվող այս բանուկ թաղամասում, որն այդ ժամանակ կոչվում էր «Ֆարիդա թագուհու հրապարակ»: Ֆրանսիս պապս 1940-ին վախճանվեց, բայց իր զավակները շարունակեցին նրա գործը եւ հանձնեցին մեզՙ իրենց թոռներին: Մենք մասնագիտությամբ իսկական ժամագործներ չենք, բայց փորձել ենք ամեն ինչ պահպանել խանութում: Այդ է պատճառը, որ թանգարանի նման է այն: Փոքր տարիքից խանութ այցելելով որոշ գաղտնիքներ սովորել ենք: Հաճախորդները շարունակում են վստահել մեզ, որովհետեւ խանութի հեղինակությունը շատ բարձր է: Նրանք գիտեն, վստահ են, որ որեւէ այլ վայրում, երկրում չսարքվող ժամացույցները մեզ մոտ հնարավոր կլինի սարքել: Տարիներ առաջ Շվեյցարիայի դեսպանն էր եկել մի քանի ժամացույցներ սարքել տալու համար: Շվեյցարիայում չէին կարողացել վերանորոգել, որովհետեւ հին ժամացույցների մասերն այլեւս գոյություն չունեն: Հիմա ամեն ինչ էլեկտրոնային է: Իսկ մեզ մոտ այդ հին ժամացույցների մասերը կան, որովհետեւ հայրս ամեն անգամ արտասահմանից վերադառնալիս իր հետ բերում էր այդ անհրաժեշտ կտորները: Ես Կահիրեի ամերիկյան համալսարանի տնտեսագիտության բաժինն եմ ավարտել 1981-ին, պատրաստվում էի մեկնել Մ. Նահանգներ, բայց հայրսՙ Սարգիսը, խորհուրդ տվեց մինչեւ թղթերիս պատրաստումը խանութում անցկացնեմ ժամանակս: Այդ օրվանից հետզհետե ավելի կապվեցի այս գործին եւ այն դարձավ իմ կյանքի մի մասնիկը: Լավ տրամադրություն եւ համբերություն է պահանջում գործը: Ժամացույցի թերությունը գտնելը նուրբ, արվեստի գործ ստեղծելուն է նման»:
Հիսունութամյա Աշոտին ընկերները հորդորել են տեղափոխել խանութը մեկ այլ վայր, քանի որ շատ է, ընդհանրապես, փոխվել խանութի «շրջապատը», բայց Աշոտը նրանց միշտ պատասխանել է, թե այդ 200 մ2 տարածքը Կահիրեի ուղենշային, հատկանշական կետերից մեկն է դարձել եւ այն չի կարելի փոխել: «Մեր հաճախորդները հավատարիմ են մեզ, ուստի մենք էլ պարտավոր ենք հավատարիմ լինել նրանց», եզրափակել է հարցազրույցը Աշոտը:
Ի դեպ, անդրադառնալով հոդվածիս խորագրին նշեմ, որ հայրսՙ Հարություն Ծուլիկյանը ավելի քան 40 տարի աշխատել է որպես ժամագործ վերոնշյալ «Ֆրանսիս Փափազյան» խանութում: Նա այնքան նվիրված էր իր աշխատանքին եւ վստահության արժանացած, որ խանութի վերանորոգման աշխատանքների ժամանակ իրեն էին հանձնարարել վերահսկողությունը: Այնտեղ են աշխատել նաեւ Ասատուր, Ազատ եւ Անդրանիկ Պողիկյանները, Սարգիս Փափազյանը, Գրիգոր Բալամուտյանը եւ ուրիշներ:
Այս տարի լրանում է հորս ծննդյան 120-ամյակը: Նա ծնվել էր Կեսարիայում 1896 թվին: Համիդյան ջարդերի ժամանակ 5-6 ամսական հղի տատիս աչքերի առաջ նախ սպանում են նրա ամուսնուն, ապա նրա աղիողորմ ճիչերին վերջ տալու նպատակով թրի մի հարված էլ հասցնում տատիս վզին, ով նվաղած ընկնում է հատակին: Նրան մահացած համարելով թուրքերը հեռանում են, որից հետո հարեւանների օգնությամբ տատս ուշքի է գալիս եւ դանդաղ ապաքինվում: Որոշ ժամանակ անց ծնունդ է տալիս իր առաջին եւ միակ որդունՙ հորս: Ապա անցնելով գաղթի ճանապարհը հասնում է Եգիպտոս եւ ապրում այնտեղ մինչեւ 1953 թվականը, միշտ վզին կրելով թուրքական յաթաղանի սպին: Ես շատ լավ հիշում եմ նրան: Հրաշքով փրկված տատիս, հորս ու մորսՙ Անժել Թեքեյանի մասին վկայությունը (N 182) զետեղված է բ.գ. դոկտոր, բանահավաք եւ բանագետ Վերժինե Սվազլյանի «Հայոց ցեղասպանություն: Ականատես վերապրողների վկայություններ» կոթողային աշխատության մեջ (ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատ., Երեւան, 2011 թ.), որի անգլերեն թարգմանությունը կատարել են ավագ եղբայրսՙ Տիգրան Ծուլիկյանը եւ Անահիտ Պողիկյան-Դարբինյանը:
